Spoorlijn Utrecht - Kampen

Begin jaren '60 van de negentiende eeuw worden nog amper spoorlijnen in Nederland aangelegd. Nadat besloten is een groot aantal spoorlijnen van staatswege aan te leggen, is er toch weer een partij die in Nederland een aantal spoorlijnen wil aanleggen. De Nederlandsche Centraal Spoorweg Maatschappij heeft verschillende ambitieuze plannen waarvan de spoorlijn Utrecht - Zwolle als eerste wordt aangelegd. Met een forse subsidie van de gemeente Kampen wordt de zogenaamde Centraalspoorweg doorgetrokken naar de hanzestad. Mede door de aanleg van de staatsspoorwegen komt van de andere plannen van de NCS niets terecht. De vervoerder zoekt voor doorgaande treindiensten over de tactisch gelegen spoorlijn al snel samenwerking met andere spoorwegmaatschappijen. Het traject Zwolle - Kampen wordt na lang onderhandelen een regionale zijtak. De rest van de Centraalspoorweg is één van de belangrijkste schakels in het Nederlandse spoorwegnet. Tot de opening van de Hanzelijn in december 2012 is de spoorlijn de kortste en snelste verbinding tussen de Randstad en Noord-Nederland. De opening van de nieuwe spoorlijn zorgt ervoor dat een deel van de treinen tussen Noord-Nederland en de Randstad voortaan via Lelystad rijdt.

Het Plan X-materieel is decennialang karakteristiek voor het Kamperlijntje. Het bewaarde motorrijtuig 41 rijdt op 9 augustus 2014 echter op een ander deel van de Centraalspoorweg als Heimwee Express van Amersfoort naar Utrecht Maliebaan door Bilthoven.De NCS neemt in augustus 1863 het baanvak Utrecht - Hattemerbroek in gebruik. In juli 1864 is de IJsselbrug gereed en is ook Zwolle per spoor bereikbaar. Inmiddels heeft de NCS de concessie gekregen voor de aanleg van de spoorlijn Zwolle - Kampen. Deze spoorlijn wordt in mei 1865 in geopend. De gemeente Kampen betaalt bijna de helft van de aanlegkosten aan de NCS. Enige voorwaarde is dat van alle treinen vanuit Utrecht rijtuigen naar Kampen doorrijden.

Op 15 februari 2014 staat DDZ-treinstam 7508 in Zwolle gereed als sprinter naar Utrecht Centraal. Op de achtergrond staat DM'90-treinstel 3433 dat die dag tussen Zwolle en Kampen pendelt.In Utrecht maakt de NCS gebruik van het station van de NRS. In 1868 bereikt de NCS ook overeenstemming met de Staatsspoorwegen en kan het station van de SS gebruikt worden. Het duurt nog vijf jaar voordat de eerste goederenwagons tussen beide spoorwegmaatschappijen worden uitgewisseld. Reizigers moeten nog jarenlang overstappen. De NCS-lijn is tot de opening van de spoorlijn Arnhem - Nijmegen in 1879 de verbindende schakel tussen het Noorder- en Zuidernet van de Staatsspoorwegen. Wanneer in 1874 het Oosterspoor tussen Amsterdam en Amersfoort in gebruik is genomen, wordt het voor reizigers nog makkelijker om van Amsterdam naar het noorden te reizen. De HSM maakt in Amersfoort gebruik van het station van de NCS, waardoor reizigers een goede overstapmogelijkheid hebben. 

Op 7 mei 2017 rijdt Materieel '54-treinstel 766 bij Nijkerk als speciale jubileumtrein ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan van het Nederlandse Rode Kruis van Onnen naar Amersfoort. Van hieruit rijdt het stel een retourrit naar Den Haag.De NRS wordt in 1884 grootaandeelhouder bij de NCS. Het bedrijf blijft echter wel onder de eigen naam, los van het Rhijnspoor opereren. Wanneer de Staatsspoorwegen de NRS in 1890 overneemt, komt ook de Centraalspoorweg in handen van de SS. De SS verplaatst een deel van het noord-zuidvervoer, dat eerder gebruik maakt van de IJssellijn, naar de directe vebinding tussen Utrecht en Zwolle. Het vervoer op de verbinding groeit zodanig dat de spoorwegmaatschappij het traject Utrecht - Amersfoort in 1892 van dubbelspoor voorziet. Datzelfde jaar komen de vervoerder en de gemeente Kampen overeen om de verbinding Zwolle - Kampen met een zeer frequente pendeldienst, los van de verbinding Utrecht - Zwolle, te bedienen. De treindienst op de Centraalspoorweg concentreert zich nu op de verbinding tussen de latere Randstad en de noordelijke provinciehoofdsteden. Ook is de spoorlijn een belangrijke verbinding voor het opkomende forensenvervoer tussen Utrecht, Amersfoort en Zwolle en de omliggende dorpen en voor het vervoer van toeristen naar de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe. De spoorlijn Zwolle - Kampen wordt in feite een op zichzelf staande verbinding. 

Het Kamperlijntje

Na lang onderhandelen komen de Staatsspoorwegen en de gemeente Kampen in 1892 een overeen de rechtstreekse treindienst tussen Utrecht en Kampen te staken. In ruil voor deze maatregel rijdt de SS een intensieve pendeldienst tussen Zwolle en Kampen. De kilometrering van de spoorlijn is hierna de enige herinnering aan de rechtstreekse verbinding met Utrecht. De spoorlijn is sindsdien de kortste spoorverbinding van Nederland en bovendien vanaf 1969 het enige traject zonder stations tussen begin- en eindpunt. Lees hier meer over het Kamperlijntje.

Op 31 januari 2015 vertrekt DM'90 3448 uit Kampen naar Zwolle.

DE-loc 6499 verlaat op 4 maart 2008 de Oude IJsselbrug bij Hattemerbroek.In 1901 nemen SS en HSM in Amersfoort een nieuw gezamenlijk station in gebruik. Twee jaar later is de verbinding Amersfoort - Hattem dubbelsporig. De IJsselbrug bij Hattem blijft vooralsnog een flessenhals in het traject. Behalve de treinen van de Centraalspoorweg, maken ook de treinen van de KNLS-lijn naar Apeldoorn gebruik van de enkelsporige brug. In de jaren '30 wordt besloten de oude brug te vervangen. Aangezien de pijlers al zijn berekend voor dubbelspoor, is eerst een nieuwe enkelsporige brug op de vrijliggende delen van de pijlers gelegd. Hierna is de oude brug gesloopt en vervangen. In 1935 is de spoorverdubbeling over de IJssel gereed.

ICM-treinstellen 4091 en 4048 rijden op 7 juli 2013 als intercity van Rotterdam naar Meppel over de Hanzeboog.Tien jaar later is de brug door het Duitse leger opgeblazen. De nieuwe dubbelsporige brug is in 1946 gereed. Ondertussen is de spoorlijn Utrecht - Amersfoort in 1942 geëlektrificeerd. Tien jaar later volgt het traject Amersfoort - Zwolle en de lijnen naar Groningen en Leeuwarden.

Ook de nieuwe spoorbrug over de IJssel wordt in de loop der jaren een steeds grotere flessenhals in de spoorverbinding tussen Amersfoort en Zwolle. Door de beperkte doorvaarthoogte moet de brug vaak worden geopend. Door het toenemende spoorvervoer is dit steeds lastiger in de dienstregeling in te passen. De brug is met het oog op de opening van de Hanzelijn in het voorjaar van 2011 vervangen. De nieuwe brug is op Rijnvaarthoogte gebouwd waardoor een beweegbaar gedeelte niet langer nodig is.

ICM treinstellen 4097, 4229, 4027 en 4090 rijden op 4 mei 2011 als intercity van Rotterdam Centraal en Den Haag Centraal naar Groningen en Leeuwarden over de nieuwe IJsselbrug. De opvallende brug heeft de naam Hanzeboog gekregen. HUSA-loc 1606 staat op 16 april 2011 met de containershuttle van Leeuwarden naar de Maasvlakte bij 't Harde te wachten op de passerende intercity richting de Randstad. DD-AR stam 7857 rijdt op 14 juni 2011 een stoptrein van Utrecht Centraal naar Zwolle en passeert hierbij het voormalige station Soestduinen. Op 1 oktober 2008 staan de op dat moment als enige gemoderniseerde ICM-treinstellen 4012 en 4011 in Zwolle te wachten op een volgende inzet.

DIENSTREGELING

NID 7534 rijdt op 25 augustus 2013 bij Hattemerbroek als ledig materieel van Zwolle richting Amersfoort. Op de achtergrond is het viaduct van de A50 te zien. Tot begin jaren '30 lag op die plek het viaduct van de lokaallijn tussen Hattem en Kampen Zuid.De NCS start de treindienst tussen Utrecht en Zwolle met drie treinen per dag. Wanneer het traject Zwolle - Kampen gereed is, laat de spoorwegmaatschappij een vierde trein rijden. De eerste jaren rijden alle treinen het gehele traject. Hierbij wordt in Zwolle kopgemaakt. De treinen bestaan allemaal uit goederen- en reizigerswagons. Wanneer eind jaren '60 van de 19e eeuw de staatslijnen naar het noorden in gebruik komen, laat de NCS aansluitende extra treinen rijden. Doorgaande rijtuigen zijn er dan nog niet. Ook de aansluiting op het Oosterspoor vanuit Amsterdam zorgt voor de groei van het vervoer over het Centraalspoor. In 1879 worden reizigers- en goederentreinen gescheiden. Dit scheelt veel tijdrovend rangeerwerk op de verschillende stations. De meeste goederen gaan dan al niet meer naar Kampen maar zijn bestemd voor de Harlingse haven. 

Tot het splitsen van de treindiensten van en naar Groningen en Leeuwarden zijn intercity's bestaande uit één treinstel een unikum. Op 17 mei 2014 is de Hanzelijn alweer enige tijd open en rijdt ICM-treinstel 4206 bij 't Harde solo als intercity van Utrecht Centraal naar Leeuwarden.In 1884 gaan de eerste treinen met doorgaande rijtuigen vanuit Amsterdam, Rotterdam en Den Haag naar Groningen, Leeuwarden en uiteraard Kampen rijden. In 1890 neemt de SS de NRS en daarmee de NCS over. De spoorwegmaatschappij verhoogt direct de frequentie van de doorgaande sneltreinen via de Centraalspoorweg. In veel gevallen rijden de rijtuigen van en naar de verschillende steden in lange treinen gecombineerd over de voormalige NCS-lijn. Twee jaar later komt de SS met de gemeente Kampen overeen om in aansluiting op de doorgaande treinen met een frequente pendeldienst van lokaaltreinen tussen Zwolle en Kampen te gaan rijden. In de daaropvolgende decennia neemt het aantal treinen op de Centraalspoorweg verder toe. Naast de doorgaande treinen rijden diverse lokaaltreinen tussen het Utrechtse Buurtstation en Zwolle.

Jaren na de buitendienststelling rijdt het oude stroomlijnmaterieel nog altijd op de Centraalspoorweg. Op 13 juli 2013 rijden museumstellen 386 en 273 als Heimwee Express vanuit Utrecht Maliebaan Amersfoort binnen.Na de Tweede Wereldoorlog rijden de treinen over de Centraalspoorweg min of meer in een starre uurdienst. Eenmaal per twee uur rijdt een sneltrein vanuit Rotterdam en Den Haag naar Groningen en Leeuwarden. Het andere uur rijdt een sneltrein Amsterdam - Groningen/Leeuwarden. In Amersfoort wordt aansluiting geboden op respectievelijk de sneltrein Amsterdam - Enschede danwel de sneltrein Rotterdam/Den Haag - Enschede. Tussen Amsterdam en Zwolle rijdt bovendien elk uur een stoptrein. Ook tussen Utrecht en Amersfoort rijdt elk uur een stoptrein en een trein die alleen in Bilthoven stopt. Enkele jaren later wijzigt de stoptreindienst op de Centraalspoorweg in een halfuursdienst tussen Utrecht en Amersfoort, waarbij één trein doorrijdt naar Zwolle. 

DDZ-treinstam 7537 rijdt op 23 augustus 2014 als sprinter uit 't-Harde Utrecht Overvecht binnen.Bij de invoering van de nieuwe dienstregeling in het kader van Spoorslag '70 verdubbelt NS de frequentie tussen Amersfoort en Zwolle. Voortaan rijdt elk uur een intercity Rotterdam/Den Haag - Groningen/Leeuwarden en een intercity Amsterdam - Groningen/Leeuwarden. Bovendien rijdt elk uur een stoptrein Utrecht - Zwolle en een stoptrein Amsterdam - Zwolle. Tussen Utrecht en Amersfoort pendelt een aanvullende stoptreindienst. In de loop van de jaren '70 gaan alle stoptreinen tussen Utrecht en Zwolle rijden. Tijdens de spits rijden enkele extra stoptreinen tussen Amsterdam en Nunspeet/'t Harde. In de loop van de jaren '80 rijdt het grootste deel van deze spitstreinen van en naar Utrecht. Naast deze stoptreinen rijden tijdens de spits steeds vaker treindelen van en naar Groningen en Leeuwarden apart tussen Utrecht en Zwolle. Deze treinen zijn inmiddels te lang geworden om gecombineerd te rijden.

DD-AR treinstam 7377 vertrekt op 9 augustus 2015, geduwd door E-loc 1736, als sprinter van Zwolle naar Utrecht Centraal uit Nijkerk. Het stationsgebouw is het enige originele stationsgebouw van de NCS dat nog altijd als zodanig in gebruik is.In mei 1990 verdwijnt het grootste deel van deze treinen uit het spoorboekje om plaats te maken voor de nieuwe intercitydienst tussen Eindhoven en Zwolle. De treinen rijden in de brede spits en op relatief drukke momenten als zaterdagochtend en zondagavond. Een deel van de treinen stopt bovendien in Harderwijk. In 1996 verdwijnen de zogenaamde IC'90 treinen van de Centraalspoorweg en keren enkele aparte treindelen van en naar Groningen en Leeuwarden tijdens de spitsuren weer terug op het baanvak.

Bij het ingaan van de nieuwe dienstregeling 2013 gaan de treinen van en naar Amsterdam, Schiphol en Den Haag via de nieuwe Hanzelijn rijden. Voortaan rijdt eenmaal per uur een intercity Rotterdam - Groningen en het andere halfuur een intercity Rotterdam - Leeuwarden. De sprinterdienst tussen Utrecht en Zwolle blijft ongewijzigd.

De Centraalspoorweg kent relatief veel eilandstations. DD-AR 7848 vertrekt op 16 april 2011 uit Ermelo. De treinstam is onderweg van Zwolle naar Amersfoort en heeft vanwege werkzaamheden deze dag Amsterdam Centraal als eindbestemming. Ruim 50 jaar na de introductie van het Treinstel Toekomst rijdt het Materieel '64 nog altijd incidenteel over de Centraalspoorweg. Zo staan op 6 juli 2013 treinstellen 450 en 480 in Zwolle gereed om als sprinter naar Utrecht Overvecht te vertrekken. ICM treinstellen 4059 en 4213 rijden op 25 januari 2013 als intercity van Enschede naar Den Haag Centraal door Den Dolder. Op 12 januari 2014 nadert VIRM-treinstel 9508 onderweg van Groningen naar Rotterdam Centraal de halte Amersfoort Vathorst. Rechts is het stootblok van het middenspoor van de halte te zien. Hier keren op doordeweekse dagen de sprinters van en naar Hoofddorp.

MATERIEELINZET

Materieel '54 treinstel 767 staat op 23 juni 1995, een maand na de terzijdestelling van het treinstel, in Amersfoort gereed voor vertrek als intercity naar Eindhoven.De doorgaande sneltreinen op de Centraalspoorweg zijn vaak relatief lang. Dit komt doordat na de overname van de NRS en NCS door de SS treindelen uit Amsterdam, Rotterdam en Den Haag enerzijds en treindelen uit Groningen en Leeuwarden anderzijds doorgaans tussen Utrecht en Zwolle gecombineerd rijden. Later maken treinen van en naar Amsterdam gebruik van de Oosterspoorweg. Aangezien de treinen vaak combineren en splitsen en de treinen uit Rotterdam en Den Haag in Utrecht moeten kopmaken, wordt al snel gebruik gemaakt van treinstellen. Vanaf 1938 rijden de Dieseldrieën een belangrijk deel van de langeafstandsverbindingen tussen de latere Randstad en het noorden des lands. Wanneer het complete traject in mei 1952 is geëlektrificeerd, nemen de treinstellen Materieel '40 en Materieel '46 de treindienst over. Ook rijden diverse getrokken treinen met elektrische locomotieven.

Op 26 januari 2014 rijdt VIRM-treinstel 8652 onderweg van Leeuwarden naar Rotterdam Amersfoort binnen.Eind jaren '50 neemt het comfortabele Materieel '54 een groot deel de treindienst over. Vanaf het invoeren van de intercitydienst bij Spoorslag '70 krijgen de treinstellen voor een periode van vijftien jaar vrijwel alleenheerschappij op de verbinding. In 1984 nemen ICM-treinstellen de treindienst geleidelijk over. Het comfortabele materieel is mede dankzij de doorloopkop prima geschikt voor de gecombineerde langeafstandsverbindingen op het traject. In 1991 verdwijnen de laatste treinstellen Materieel '54 uit de doorgaande treindienst tussen de Randstad en Noord-Nederland. De treinstellen blijven echter nog enkele jaren op de Centraalspoorweg rijden in de dat jaar ingevoerde IC'90 treinen tussen Zwolle en Eindhoven. Het Intercitymaterieel rijdt hierna nagenoeg alle intercitytreinen op het traject. Halverwege de jaren '90 worden enkele treindiensten onder andere vanwege beperkte perroncapaciteit in Utrecht overgenomen door het DD-IRM. De treinstellen verdwijnen echter al snel van de verbinding. Tien jaar later verschijnt het DD-IRM weer mondjesmaat op de Centraalspoorweg. Het grootste deel van de intercitydiensten tussen Utrecht en Zwolle rijdt nog altijd met het ICM.

Op 26 januari 2014 rijdt DDZ-treinstam 7530 als sprinter van Baarn naar Utrecht Overvecht Bilthoven binnen.De stoptreindiensten worden na de elektrificatie van het traject voornamelijk met treinstellen Materieel '36 gereden. In 1961 is de stoptreindienst tussen Utrecht en Zwolle het eerste inzetgebied van het Treinstel Toekomst in de reguliere reizigersdienst. Eind jaren '60 wordt de gehele stoptreindienst op het traject overgenomen door de treinstellen uit de vervolgseries Materieel '64. In 1994 wordt de treindienst grotendeels overgenomen door het nieuwe DD-AR materieel. Tijdens de rustige uren blijft nog lange tijd het Materieel '64 op het traject rijden. In september 2011 wordt voor het eerst het Stadsgewestelijk Materieel planmatig in enkele stoptreinen op de Centraalspoorweg ingezet. In de loop van 2013 zijn de DD-AR stoptreinstammen vervangen door treinstammen die zijn omgebouwd tot intercitymaterieel. Begin 2015 nemen de gereactiveerde overbouwde treinstammen de sprinterdienst weer over.