Plan U

Ter vervanging van het vooroorlogse dieselmaterieel worden tussen 1960 en 1963 42 driewagenstellen van het type Plan U gebouwd. Het materieel is voorzien van de nieuwste technieken als automatische deuren en koersrollen. Bijna vier decennia doen de treinstellen dienst op de drukkere diesellijnen. Met de komst van het Dieselmaterieel '90 begint de opvallende zwanenzang van het materieel. Eind jaren '90 gaan de eerste treinstellen buiten dienst. Vier stellen worden enkele jaren aan Syntus verhuurd en ook NoordNed huurt korte tijd enkele treinstellen. Hoewel het de bedoeling is om negentien stellen te moderniseren, worden worden in 2001 en 2002 uiteindelijk vijftien stellen uitgebreid gereviseerd. De laatste ongereviseerde stellen gaan die periode buiten dienst. In december 2003 gaan ook de laatste gemoderniseerde treinstellen alweer terzijde.

Op 20 september 2014 is het 175 jaar geleden dat de eerste trein tussen Amsterdam en Haarlem rijdt. Die dag rijdt NS met museummaterieel een halfuursdienst tussen beide steden. Plan U 114 is één van de treinstellen die die dag enkele ritten maakt. Op de foto is het treinstel ter hoogte van station Haarlem Spaarnwoude onderweg naar Haarlem.

Huidig materieelbestand Plan U:  
terzijde: 113, 116, 117, 191, 195 (ex 137 en 141)
Slowakije: 125, 193 (ex 122)
gesloopt: 111, 112, 118-120, 123, 124, 126-129, 131-134, 136, 138-150, 152, 192, 194 (ex 135 en 130)
behouden: 114, 115, 121, 151

NS ontwerpt eind jaren '50 een modern dieseltreinstel waarbij veel van de techniek van de TEE-treinstellen wordt overgenomen. De kop is afgeleid van het Treinstel Toekomst dat NS in 1957 ontwerpt. De treinstellen zijn gebouwd met lichte materialen en krijgen moderne toepassingen als automatische schuifdeuren, omroepinstallatie en koersrollen. In 1959 bestelt NS de eerste vijftien exemplaren. In augustus 1960 verschijnt de 111 als eerste op de baan. Niet veel later bestelt NS opnieuw een deelserie van vijftien stellen. Gevolgd door nog twaalf stuks. In december 1963 komt de 152 als laatste in dienst  De stellen worden in het gebruikelijke dieselrood afgeleverd. Tussen 1968 en 1973 zijn ze geel geschilderd. De storingsgevoelige schuifdeuren zijn diezelfde periode vervangen door zwenk-zwaaideuren als in het Materieel '64. 

Treinstel 121 van de Stichting Historisch Dieselmaterieel staat op 8 september 2012 in Amersfoort.Hoewel flink wat stamlijnen van de treinstellen in de loop van de jaren '70 en '80 zijn geëlektrificeerd, gaat alleen de 143 voor de komst van het Dieselmaterieel '90 buiten dienst. Het stel is in 1991 gesloopt nadat deze vrijwel volledig is uitgebrand na een aanrijding bij Grubbevorst. De komst van het DM'90 zorgt ervoor dat in 1997 de eerste stellen overbodig worden en terzijde gaan. Ruim twintig stellen gaan eind jaren '90 buiten dienst. De 113-115 en 125 worden in mei 1999 verhuurd aan Syntus. NoordNed huurt in januari 2001 de 112, 128 en 142. Syntus-stel 125 keert april dat jaar terug bij NS. In juni gaat het stel, net als de 118, 147, 150-152 naar NoordNed. Aan het eind van de zomer keren de meeste NoordNed-stellen weer terug bij NS. De 112 verhuist vervolgens naar Syntus. In februari 2002 keren de 142 en 147 als laatste NoordNed-stellen terug bij NS. In juli dat jaar gevolgd door de vier treinstellen die bij Syntus actief zijn.

Treinstel 194 is één van de vijf stellen die van ATB NG is voorzien. Op 3 augustus 2003 is het stel als ledig materieel onderweg van Zwolle naar Eindhoven en passeert bij Snippeling Aansluiting de aanleg van een tunnel voor het wegverkeer.Ondertussen besluit NS 19 treinstellen te moderniseren en geschikt te maken voor stoptreindiensten op geëlektrificeerde baanvakken. Vijf stellen worden voorzien van ATB-NG, zodat deze ook op de gemoderniseerde diesellijnen ingezet kunnen worden. Naast een nieuwe verflaag, krijgen de stellen ook een compleet nieuw interieur. Uiteindelijk zijn in 2001 en 2002 vijftien stellen gemoderniseerd. De vijf stellen met ATB-NG krijgen voor het onderscheid de nummers 191-195. Omdat inmiddels alle diesellijnen zijn voorzien van ATB-NG, gaan diezelfde periode de laatste ongereviseerde stellen terzijde. Van de inzet op diesellijnen komt door de beschikbaarheid van voldoende DM'90 niets terecht en ook de inzet in de stoptreindiensten onder draad is van zeer korte duur. Hoewel een inzet tot 2008 is voorzien, gaan in december 2003 de laatste gemoderniseerde stellen buiten dienst.

Het terzijde gestelde stel 116 in Zwolle, 7 juli 2006In januari 2006 zijn de 116, 117, 121, 125, 191 en 193 verkocht aan de Slowaakse spoorwegmaatschappij BRKS. De stellen worden in Zwolle opgeknapt en onder andere voorzien van een nieuwe verflaag. In mei 2007 vertrekken de 125 en 193 naar Slowakije maar zijn daar nooit in gebruik genomen. De vervoerder ziet af van de treinstellen en richt zich later alleen nog op het goederenvervoer. In de zomer van 2011 zijn de 113, 116, 117, 191 en 195 aan een Roemeense spoorwegmaatschappij verkocht. De stellen staan echter nog altijd in Nederland.

INZET

Het Plan U materieel rijdt vooral op de drukkere niet-geëlektricifeerde baanvakken van het Nederlandse spoorwegnet. Niet voor niets is een deel van deze lijnen tijdens het bestaan van het materieel geëlektrificeerd. De eerste treinstellen worden in 1960 ingezet tussen Dordrecht en Geldermalsen. Later volgen de trajecten Nijmegen - Roermond, Arnhem - Winterswijk en Zwolle - Emmen. Ook gaan de stellen tussen Groningen en Leeuwarden rijden. Een aantal treinen rijdt in de zomermaanden in aansluiting op de boten naar Vlieland en Terschelling door naar Harlingen Haven. Ter versterking en vervanging van de oude DE-5 treinstellen zet NS vanaf 1967 Plan U-treinstellen in op de trajecten Amsterdam - Enkhuizen en Alkmaar Hoorn. In 1974 zijn beide trajecten geëlektrificeerd en gaan de laatste Dieselvijven buiten dienst. De vrijgekomen Plan U treinstellen gaan overige diensten versterken. De eerste decennia zijn de stellen ook veelvuldig op geëlektrificeerde trajecten te zien. Zo rijden de stellen in 1968 en 1969 een vrijdagse slag Den Haag/Rotterdam - Leeuwarden/Groningen. Ook rijden ze tot in 1974 verschillende reizigerstreinen tussen Amsterdam en Utrecht, waar de stellen in onderhoud zijn. Tot eind jaren '70 zijn ze te zien in de zomerse sneltrein tussen Arnhem, Zwolle en Harlingen en tot eind jaren '80 als Valkenburg Express tussen Zwolle en Valkenburg.

In de periode 1967-1974 rijden de Plan U treinstellen tussen Amsterdam en Enkhuizen. Een vertrekkende Plan U onder de noordelijke kap van het Centraal Station is hierbij een vertrouwd gezicht. Op 5 april 2014 vertrekt museumstel 115 onderweg tijdens een excursie langs onder andere het Spoorwegmuseum uit Amsterdam, richting Hoorn en Enkhuizen.Met de komst van de Wadlopers verdwijnt het materieel begin jaren '80 ook grotendeels uit de noordelijke provincies. De treinstellen worden tot de komst van het intercitymaterieel ingezet in een aantal stoptreinen tussen Zwolle en Groningen. In 1987 wordt het traject Zwolle - Emmen geëlektrificeerd. De vrijgekomen stellen zorgen ervoor dat de treindienst Roermond - Nijmegen wordt verlengd naar Arnhem. Daarnaast nemen de stellen de treindienst op het traject Zutphen - Enschede over. Deze treindienst verandert elf jaar later in de verbinding Zutphen - Oldenzaal. Ook rijden enkele stoptreinen tussen Enschede en Deventer met Plan U treinstellen. Van eind jaren '80 tot 1995 rijden de stellen ook enkele slagen als stoptrein tussen Nijmegen en 's-Hertogenbosch. In 1992 volgt de elektrificatie van de eerste stamlijn van het Plan U materieel. De stellen verhuizen van het traject Dordrecht - Geldermalsen terug naar het noorden. Hier worden de ze, ter versterking van het DH-materieel, ingezet tussen Groningen en Nieuweschans. Bij defect Duits materieel komt Plan U zelfs een enkele keer in Leer terecht. Dat jaar gaan de vrijgekomen stellen ook tussen Arnhem en Tiel rijden.

Attraktie Expres 117 staat op 22 juli 1994 in Emmen gereed voor vertrek naar Enschede.Het Plan U materieel rijdt ook een aantal bijzondere doorgaande treinen, waarbij een deel van het traject niet elektrisch berijdbaar is. Zo rijden de stellen in de jaren '70 een rechtstreekse trein tussen Arnhem en Harlingen. In de jaren '80 wordt het materieel ingezet in de Valkenburg Expressen tussen Zwolle en Valkenburg. Deze treinen rijden tot 1990 via de Maaslijn. In 1994 en 1995 rijden ze in de zomermaanden de Attractie Express tussen Enschede en Emmen.

Terwijl treinstel 129 gereedstaat voor vertrek naar Nijmegen, staan de 139 en 146 op 1 augustus 1994 in Roermond te wachten op hun volgende inzet.Het nieuwe DM'90 neemt eind jaren '90 in eerste instantie de treindiensten waar het Plan U materieel rijdt over. De vrijgekomen stellen verhuizen naar diensten van het DE-2 materieel dat vervolgens terzijde gaat. Tussen 1995 en januari 1999 worden de treinstellen ingezet tussen Zwolle en Almelo en tussen Zutphen en Winterswijk. In 1997 en 1998 rijden ze tussen Zwolle en Kampen en op het traject Almelo - Mariënberg. Ook worden vrijgekomen stellen kortstondig ingezet in enkele diensten op volledig geëlectrificeerde baanvakken. Zo rijden ze opnieuw planmatig enkele spitsstoptreinen tussen Enschede en Deventer.

Nadat de drukkere diesellijnen zijn geëlektrificeerd, schuift het Plan U materieel door naar de landelijke diesellijntjes als de oostelijke Betuwelijn. In de zomer van 1999 is een onbekend treinstel bij Hemmen-Dodewaard onderweg van Arnhem naar Tiel.In 1999 huurt Syntus naast DM '90 ook vier treinstellen Plan U. De vervoerder zet de vier treinstellen in tussen Zutphen en Winterswijk. De stellen rijden later ook spitstreinen tussen Arnhem en Zevenaar. De vier stellen worden in de zomer van 2002 vervangen door de nieuwe treinstellen van het type LINT. In mei 2000 neemt NoordNed de exploitatie van de Groningse diesellijnen over en verdwijnt Plan U hier. Door een flink aantal defecte Wadlopers blijkt het materieel echter onmisbaar voor de dienstuitvoering. In januari 2001 huurt NoordNed drie Plan U treinstellen en in juni dat jaar volgen nog zes treinstellen. De huur is mogelijk omdat de laatste treinstellen die niet voor revisie in aanmerking komen, die maand bij NS terzijde zijn gesteld. De stellen worden opnieuw ingezet tussen Groningen en Nieuweschans. Na de zomer keren de meeste stellen terug bij NS. In februari 2002 volgen de laatste stellen. Inmiddels zijn in 2001 vrijwel alle diesellijnen overgenomen door andere vervoerders of zet NS het nieuwe DM '90 in. Daarbij zijn de trajecten inmiddels voorzien van ATB-NG. De laatste dienst voor onverbouwde treinstellen is de pendeldienst tussen Hengelo en Oldenzaal. In juli dat jaar is ook dat traject voorzien van het nieuwe beveiligingssysteem en gaan de laatste onverbouwde treinstellen bij NS terzijde.

De eerste gereviseerde treinstellen worden in april 2002 ingezet in de stoptreindienst tussen Zwolle en Groningen. Om de stellen de rijtijden op het traject te laten halen, wordt de dienstregeling met zeven tot negen minuten verlengd. In december dat jaar volgen de stoptreinen tussen Eindhoven en Weert. Ook duiken de treinstellen nog af en toe op tussen Zwolle en Kampen. Ruim anderhalf jaar na de inzet van eerste gemoderniseerde treinstellen gaan december 2003 de laatste stellen alsnog buiten dienst.

MUSEUMMATERIEEL

Op 16 juli 2016 staat museumstel 114 op het buitenterrein van Het Spoorwegmuseum in Utrecht.Treinstel 114 gaat in 2003 naar het Nederlands Spoorwegmuseum. Het treinstel is in 2009 gereviseerd en dienstvaardig gemaakt. In 2010 is het stel in de oorspronkelijke rode uitvoering teruggebracht. Het museum zet de 114 regelmatig in voor bijzondere ritten en als de Heimwee Expres. De 113 en 115 gaan na hun buitendienststelling naar de HIJSM in Haarlem. De stellen zijn in 2005 teruggebracht in rode kleurstelling. In 2007 gaat ook de 121 naar de stichting. Hoewel het de bedoeling is het stel te gebruiken als onderdelenleverancier, is het stel in 2008 weer inzetbaar gemaakt en rood geschilderd. Wanneer deze stichting wordt opgeheven, ontfermt de Stichting Historisch Dieselmaterieel zich in april 2010 over de 113 en 121. Beide stellen zijn bedrijfsvaardig. In 2011 ruilt de stichting de 113 voor de 151. De 115 wordt eigendom van de Stichting DE-III. Het stel is niet rijvaardig.