Materieel '46

In 1946 bestelt NS een groot aantal twee- en vierdelige treinstellen. De treinstellen zijn nodig ter vervanging van het stroomlijnmaterieel dat tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren gaat en voor de verdere ontstoming van het Nederlandse spoorwegnet. Na twintig jaar gemengde dienst met het andere stroomlijnmaterieel door heel Nederland rijdt het Materieel '46 vanaf begin jaren '70 vrijwel alleen nog stop- en spitstreinen. Doordat een groot deel van de treinstellen op reserve staat, zijn de stellen nog in heel Nederland te zien. In september 1983 gaan de laatste treinstellen terzijde. De 273 is bewaard in de collectie van het Nederlands Spoorwegmuseum.

Museumstel 273 verlaat op 8 september 2012 als Heimwee Expres het Spoorwegmuseum.Van 1948 tot 1952 leveren Werkspoor, Allan en Beijnes 79 tweewagenstellen en 65 vierwagenstellen van het type Materieel '46. De treinstellen zijn grotendeels gebaseerd op het Materieel '36. In mindere mate zijn toepassingen van het modernere Materieel '40 overgenomen in het ontwerp. Niet alleen de gebruikte technieken maar ook het interieur is vrijwel gelijk aan dat van het Materieel '36. De treinstellen hebben een ruime bagageafdeling. De vierwagenstellen zijn bovendien voorzien van een keuken en restauratieafdeling. Het Materieel '46 verschijnen in een olijfgroene kleurstelling met rode biezen boven de frontruiten en de koppeling op de baan. Later krijgen de stellen de lichtgroene huisstijl van het elektrische stroomlijnmaterieel. Op de neuzen verschijnt een gele snor. In 1968 krijgen de eerste stellen net als het andere NS materieel blauwe reclamebanden en de logo's van de vervoerder. Tweewagenstellen 279, 281, 296 en 299 zijn in 1969 na hun revisie in de nieuwe gele NS huisstijl afgeleverd. NS sluit de keukens van de vierwagenstellen in 1974.

Op 5 april 2014 staat de 273 samen met onder andere DE-3 27 in de hal van het Spoorwegmuseum. Hier zijn goed de verschillen in de raampartijen van de cabines te zien.De krappe onveilige cabines en de slechte rijeigenschappen van de treinstellen vragen al snel om afvoer van het materieel. De bouw van maar liefst 246 Plan V-treinstellen in de periode 1966-1976 moet zorgen voor vervanging van het Materieel '46 en het resterende vooroorlogse stroomlijnmaterieel. Begin jaren '70 ontstaan dan ook de eerste plannen voor de buitendienststelling van het Materieel '46. Volgens de eerste plannen gaan de laatste stellen uiterlijk in 1979 terzijde. In 1973 begint de afvoer van treinstellen die aan het eind van hun revisietermijn zijn en treinstellen met defecten of beschadigingen na ongevallen. De groei van het reizigersvervoer zorgt er echter voor dat een groot aantal treinstellen alsnog is opgeknapt. In de zomer van 1976 zijn nog 59 tweewagenstellen en 44 vierwagenstellen in dienst. NS stelt de afvoer van de laatste stellen bij naar 1982. Ondanks dat in 1978 en 1979 al een groot aantal stellen terzijde gaat, duurt het nog tot september 1983 voordat de laatste treinstellen buiten dienst gaan.

Enkele tweewagenstellen zijn na hun buitendienststelling nog gebruikt als proeftreinstel, onder andere voor het nieuwe Dubbeldeksmaterieel en het Stoptreinmaterieel '90. Treinstel 279 gaat eind 1989 uiteindelijk als laatste proefstel buiten dienst. Het treinstel is in 1992 als laatste treinstel Materieel '46 gesloopt.

MUSEUMMATERIEEL

Treinstel 273 is vanaf 1983 bewaard door STIBANS. In 1996 is het treinstel opgeknapt en in de oorspronkelijke kleurstelling teruggebracht. Het stel is sindsdien rijvaardig en wordt door het Spoorwegmuseum regelmatig voor diverse ritten ingezet.

INZET

Museumstel 273 rijdt op 4 juni 2016 tijdens een excursie van de Vrienden van het Spoorwegmuseum vanuit Hoek van Holland Maassluis binnen.De treinstelllen rijden de eerste jaren gemengd met het vooroorlogse elektrische stroomlijnmaterieel en later ook het Materieel '54 zowel stop- als sneltreindiensten op alle geëlektrificeerde baanvakken van het Nederlands spoorwegnet. NS zet de eerste treinstellen voornamelijk in op het Middennet. De vierwagentreinstellen rijden de eerste jaren voornamelijk van Den Haag en Rotterdam via Utrecht naar Eindhoven. De tweewagenstellen rijden stoptreindiensten tussen Amsterdam en Nijmegen en van Utrecht naar Hilversum en Baarn. In de jaren '50 breidt het geëlektrificeerde spoorwegnet zich snel uit en verschijnt het Materieel '46 in alle uithoeken van het net. De komst van het nieuwe Materieel '64 zorgt voor een verschuiving van de materieelinzet. In 1965 worden de treinstellen Materieel '46 in Noord-Holland en op de Hoekse Lijn vervangen door het Materieel '40. Het vrijgekomen Materieel '46 versterkt vooral de treinen op het Middennet. Vanaf 1969 worden de treinstellen ook in de nieuwe doorgaande verbinding tussen Zwolle en Vlissingen ingezet. 

Met de invoering van de nieuwe dienstregeling bij Spoorslag '70 worden het Materieel '54 en getrokken treinen aangewezen voor de nieuwe intercitydiensten. Het Materieel '46 verdwijnt zo grotendeels uit de langeafstandsverbindingen. De treinstellen rijden voortaan voornamelijk stop- en spitstreinen. Bovendien versterken de treinstellen nog tot hun buitendienststelling diverse intercitytreinen en vervangen regelmatig officieel intercitymaterieel. Begin jaren '70 rijden de stellen nog wel de intercitytreinen tussen Amsterdam en Nijmegen. Later zijn de stellen ook hier vervangen door het Materieel '54. In 1977 nemen de prototreinstellen van het nieuwe Intercitymaterieel de treindienst op het traject over. Tot 1983 vormen enkele treinstellen Materieel '46 een schaduwpark voor wanneer het ICM uitvalt. Het Materieel '46 vanaf 1970 vast ingezet in een groot aantal spitstreinen in Noord-Holland. Ook versterken ze tot 1980 diverse intercitytreinen op de Oude Lijn. De stellen blijven bovendien tussen Zwolle en Vlissingen rijden. NS voert de stoptreindiensten rond Eindhoven en in Zuid-Limburg uit met tweewagenstellen.  

Museumstel 273 is op 13 juli 2013 samen met Materieel '54 museumstel 386 even voor Den Dolder onderweg als Heimwee Express van Amersfoort naar Utrecht Maliebaan.De laatste 44 vierwagenstellen zijn in de tweede helft van de jaren '70 verdeeld over de spitstreinen rond Amsterdam, vooral in Noord-Holland en de sneltreinen tussen Zwolle en Vlissingen. De 59 tweewagenstellen versterken de vierwagenstellen en rijden nog altijd in de stoptreindiensten rond Eindhoven en in Zuid-Limburg, op de Hofpleinlijn en op de Kippenlijn. In de loop van de jaren '70 neemt het aantal treindiensten van het Materieel '46 verder af en staan steeds meer stellen op reserve. In januari 1982 verdwijnen de stellen van de IJssel-Brabantroute. Een jaar later 1983 zijn nog twaalf vierwagenstellen beschikbaar voor de Noord-Hollandse diensten en rijden rond Eindhoven en in Zuid-Limburg nog negentien tweewagenstellen. Op 30 mei 1983 rijdt het Materieel '46 voor het laatst in de spitsdienst boven het Noordzeekanaal. Die dag neemt NS de Hemtunnel in gebruik. In de tunnel is alleen materieel met ATB toegelaten. Op 25 september 1983 pendelt treinstel 676 de hele dag tussen Santpoort Noord en IJmuiden. Hierna gaan zowel het genoemde baanvak als het laatste treinstel Materieel '46 buiten dienst.