Spoorlijn Maastricht - Aken

In 1845 worden in Maastricht en Aachen gelijktijdig respectievelijk de Aken-Maastrichtse Spoorweg-Maatschappij en de Aachen-Maastrichter Eisenbahn-Gesellschaft opgericht. Een jaar later wordt de concessie voor de aanleg en exploitatie van een spoorverbinding tussen beide steden, in combinatie met de exploitatie van de Domaniale kolenmijn bij Kerkrade, aan beide maatschappijen verleend. De spoorwegmaatschappijen leggen in eigen land de spoorlijn Maastricht - Simpelveld - Aachen aan. De verbinding wordt in oktober 1853 geopend. Maastricht krijgt een tijdelijk station buiten de vestingwerken. Het houten stationsgebouw staat feitelijk in de gemeente Meerssen. Het is de bedoeling de lijn over de Maas door te trekken naar het Belgische Hasselt. Hiermee zou een rechtstreekse verbinding tussen Antwerpen en Köln ontstaan. De lijn naar Hasselt is in 1856 gereed. Treinen moeten echter in Maastricht kopmaken. In 1864 gaan verschillende particuliere Belgische spoorwegmaatschappijen samenwerken onder de naam Chemins de fer Grand Central Belge. De GCB neemt in 1867 ook de exploitatie op de spoorlijn Hasselt - Maastricht - Aachen over. In juli 1898 gaat de exploitatie van het Nederlandse gedeelte van de verbinding na jaren onderhandelen over naar de SS.

Velios 505 is op 7 mei 2011 onderweg van Kerkrade Centrum naar Maastricht Randwyck en rijdt hierbij door het Limburgse heuvelland bij station Houthem-St. Gerlach.Terwijl de andere Nederlandse spoorwegmaatschappijen zich moeten houden aan een spoorwijdte van 1.995 mm is de spoorlijn tussen Maastricht en Aken met de in België en Duitsland gebruikelijke spoorwijdte van 1.435 mm aangelegd.

Voor het vervoer van kolen uit de Domaniale mijn in Kerkrade is in september 1871 een zijtak vanuit Simpelveld aangelegd. De wagons met kolen worden de eerste negen jaar met paarden verplaatst. Hierna wordt gebruik gemaakt van stoomtractie. In 1934 wordt het vier kilometer lange traject tussen Simpelveld en Spekholzerheide opgenomen in de Miljoenenlijn tussen Simpelveld en Schaesberg. Het restant van de lijn tussen Spekholzerheide en de mijn is in 1976 opgeheven.

Eind jaren '90 is de aansluiting bij Schin op Geul verwijderd. In 2007 is de verbinding weer hersteld. Op 3 mei 2014 rijdt Veolia-trenstel 653 als sneltrein van Maastricht naar Heerlen Schin op Geul binnen.De eerste decennia van de 20e eeuw ontwikkelt de mijnindustrie in Zuid-Limburg zich snel. Dit betekent ook diverse nieuwe spoorlijnen en uitbreiding van emplacementen. Het baanvak Schin op Geul - Wijlre-Gulpen wordt in 1912 dubbelsporig. Twee jaar later wordt de spoorlijn Schin op Geul - Heerlen aangelegd waardoor rechtstreeks reizigers- en goederenvervoer tussen Maastricht en Heerlen mogelijk wordt. Tussen Simpelveld en Schaesberg is twintig jaar later de eerder genoemde Miljoenenlijn aangelegd. Deze spoorlijn is in eerste instantie alleen bedoeld voor goederenvervoer, maar wordt vanaf 1949 ook voor reizigerstreinen gebruikt. Datzelfde jaar is het traject Maastricht - Schin op Geul, als onderdeel van de doorgaande verbinding tussen Maastricht en Heerlen, geëlektrificeerd.

Een drietal railbussen van de ZLSM staat op 24 december 2016 in Schin op Geul gereed voor vertrek naar Simpelveld. Op de achtergrond is de lijn naar Valkenburg te zien.Na de sluiting van de Limburgse mijnen neemt het belang van de spoorlijn snel af. De verbinding is hierna vooral van belang het vervoer van toeristen. Zo rijden van en naar Valkenburg in de zomermaanden de zogenaamde Valkenburg Expressen. Ook een rondje over de Miljoenenlijn vanuit Maastricht of Valkenburg is populair.

In 1988 sluit NS, na diverse mislukte pogingen, de spoorlijn tussen Simpelveld en Kerkrade. Hiermee verdwijnen ook de stoptreinen tussen Valkenburg en Simpelveld en verdwijnt Wijlre uit het Spoorboekje. Op Simpelveld nog een redelijke dienstregeling te bieden, breidt NS de treindienst naar Aachen uit tot een twee-uursdienst. In 1992 sluit NS ook het baanvak Schin op Geul - Aachen. De treinen naar Aachen rijden voortaan vanuit Heerlen. Na de sluiting van het traject neemt de Zuid-Limburgse Stoomtrein Maatschappij het baanvak Schin op Geul - Vetschau en het aansluitende deel van de Miljoenenlijn tussen Simpelveld en Kerkrade over voor museale ritten. In Schin op Geul is ondertussen aansluiting met de spoorlijn Maastricht - Heerlen ongedaan gemaakt. Deze aansluiting is in 2007 hersteld. Voortaan rijden diverse treinen van de ZLSM van en naar Valkenburg. De laatste kilometer van de oorspronkelijke spoorlijn Maastricht - Aachen tussen Vetschau en de aansluiting op de lijn Aachen - Mönchengladbach is ondertussen opgebroken.

De Zuid-Limburgse Stoomtrein Maatschappij

Na het staken van de reizigersdienst neemt de ZLSM de spoorlijnen Schin op  Geul - Vetschau en Simpelveld - Kerkrade over van NS. Hoewel NS de jaren voor de sluiting veel heeft vereenvoudigd, kennen de lijnen nog klassieke beveiliging. De ZLSM herstelt deze hierna zoveel mogelijk en ook het ingekrompen emplacement van Simpelveld wordt weer uitgebreid. Langs de lijn staan nog enkele wachtposten en stationsgebouwen. In 1995 rijdt de ZLSM de eerste toeristische ritten.

Klik hier voor een impressie van de lijnen van de ZLSM.

Drie railbussen van de ZLSM rijden op 12 april 2015 na het verlaten van het station van Wijlre onder het viaduct van de Kleinveldjesweg door.

In december 2006 neemt Veolia Transport Limburg de exploitatie van de verbinding Maastricht - Schin op Geul en verder naar Heerlen en Kerkrade Centrum over van NS. De verbinding krijgt de naam Heuvellandlijn. Exact tien jaar later neemt Arriva de treindienst over van Veolia.

STATIONS EN GEBOUWEN

Veolia-treinstel 653 rijdt op 6 augustus 2016 als sneltrein van Heerlen naar Maastricht langs het tot vakantiewoning gerenoveerde stationsgebouw van Houthem - St. Gerlach.De spoorlijn Maastricht - Aachen kent een aantal opvallende stationsgebouwen: Vanaf 1884 maken de drie spoorwegmaatschappijen die in Maastricht hun eindpunt hebben, gebruik van het houten station van de Staatsspoorwegen uit 1865 dat eveneens buiten de vestingwerken ligt. Na het wijzigen van de gemeentegrenzen komt het station van Maastricht in 1907 binnen de grenzen van de stad te liggen. Het definitieve station is pas in 1913 gebouwd. Houthem-St. Gerlach heeft het enige houten stationsgebouw van Nederland. Het gebouw uit 1903 doet denken aan een badpaviljoen. In Valkenburg staat het enige stationsgebouw dat is opgetrokken uit mergelsteen. Het gebouw uit 1853 is bovendien het oudste nog bestaande stationsgebouw van Nederland.

DIENSTREGELING

Tussen Maastricht en Aachen wordt een eenvoudige reizigersdienst van enkele treinen per dag ingevoerd. De spoorlijn is voornamelijk van belang voor het vervoer van goederen, met name kolen. Na de opening van de verbinding Maastricht - Hasselt en de overname van de spoorlijn Hasselt - Landen laat de AM dagelijks vijf reizigerstreinen tussen Aachen en Landen rijden. Bovendien rijdt een aantal extra treinen tussen Maastricht en Aachen. Door tegenwerking van de Belgische staatsspoorwegmaatschappij État en de strenge Nederlandse douane wordt de verbinding geen groot succes en kiezen veel bedrijven voor vervoer via de Vesderlijn. De overname door de GCB zorgt voor een korte opleving van het vervoer op de lijn van de AM. Maar wanneer de IJzeren Rijn in 1879 gereed is, verschuift de spoorwegmaatschappij dit vervoer grotendeels naar deze verbinding. De GCB laat wel meer reizigerstreinen op de verbinding rijden. Zo gaan tussen Maastricht Boschpoort aan de lijn naar Hasselt en Valkenburg dagelijks drie pendeltreinen rijden. De treinen rijden voornamelijk voor het toenemend aantal toeristen en dagjesmensen in de regio.

Een railbus van de ZLSM is op 2 juni 2013 vanuit Simpelveld in Schin op Geul aangekomen.Wanneer de spoorlijn Maastricht - Aachen in 1898 onderdeel wordt van het netwerk van de Staatsspoorwegen, kent de verbinding een korte bloeiperiode. Vanaf dat jaar rijden via Staatslijn E doorgaande rijtuigen tussen Rotterdam en Aachen. Enkele jaren later komen hier ook rijtuigen uit Amsterdam en Den Haag bij. Ook rijden vanuit Brussel en Leuven via Maastricht doorgaande rijtuigen naar Aachen. Naast de vijf treinen met doorgaande rijtuigen rijden ook diverse lokaaltreinen tussen Maastricht en Aachen. Ook zorgt het groeiende belang van de mijnbouw diezelfde periode voor een toename van het goederenvervoer op de verbinding. Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 komt een eind aan het internationale treinverkeer op de verbinding. 

Wanneer in 1915 het reizigersvervoer tussen Heerlen en Maastricht via Schin op Geul van start gaat, neemt het aantal lokaaltreinen op de verbinding weer toe. Tussen beide wereldoorlogen rijden bovendien weer treinen tussen Maastricht en Aachen. In 1954 wordt de treindienst tussen Maastricht en Aachen voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog hervat. De doorgaande treinen van Aachen naar de Randstad en België keren niet terug. Tussen Maastricht en Heerlen gaat na de oorlog een halfuursdienst van start. In de spits rijden diverse sneltreinen die doorgaans alleen in Valkenburg en soms ook in Meerssen stoppen.

Vanaf 1949 laat NS via de Miljoenenlijn treinen tussen Heerlen en Schin op Geul pendelen. Omdat deze verbinding vooral bij toeristen populair is, trekt de vervoerder de uurdienst in 1955 door naar Valkenburg. Het Limburgse stadje is de decennia na de oorlog tevens het begin- en eindpunt van de befaamde Valkenburg Expressen uit de Randstad en Noord-Nederland. Tussen Maastricht en Heerlen rijdt NS na de Tweede Wereldoorlog voornamelijk een halfuursdienst, in de spits aangevuld met diverse sneltreinen. Ook rijden tussen Maastricht en Valkenburg enkele sneltreinen die doorrijden via de Miljoenenlijn.

Tussen Rothem en Maastricht ligt de spoorlijn naar Aken over een lengte van zo'n drie kilometer naast de Staatslijn naar Eindhoven. Op 3 mei 2014 nadert Veolia-treinstel 503 de nieuwe halte Maastricht Noord.De Valkenburg Expressen rijden voornamelijk op zaterdagochtend. Met het ingaan van Spoorslag '70 bestaat de treindienst voornamelijk uit zo'n tien intercity's uit Zandvoort aan Zee die na aankomst Heerlen en Maastricht doorrijden naar de toeristenplaats. In de loop van de jaren '70 rijden alleen de intercity's naar Maastricht door naar Valkenburg. De treinen worden aangevuld met extra treinen uit Den Haag en Rotterdam. Ook rijdt tientallen jaren een trein vanuit Zwolle. In de loop van de jaren '80 neemt het aantal doorgaande treinen tussen Zandvoort en Valkenburg af. In 1986 rijden nog vier treinen uit Zandvoort door als Valkenburg Expres. Vanuit Den Haag, Rotterdam en Zwolle komt eveneens elke zaterdag in juni, juli en augustus nog een extra trein naar Zuid-Limburg. Drie jaar later rijdt alleen nog een extra trein vanuit Den Haag via Rotterdam, één trein uit Amsterdam en één uit Zwolle naar Valkenburg. In de zomermaanden rijden op doordeweekse dagen tevens enkele extra stoptreinen tussen Maastricht en Valkenburg. De stoptreindienst Maastricht - Heerlen wordt in 1986 eenmaal per uur doorgetrokken naar Kerkrade Centrum. 

Het internationale reizigersvervoer tussen Maastricht en Aachen is na de Eerste Wereldoorlog niet langer van groot belang. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is de spoorlijn gesloten. Het reizigersvervoer wordt pas in 1954 hervat. Tussen beide steden rijden dagelijks slechts twee treinen. In de loop der jaren neemt het aantal treinen enigzins toe, maar rijden per richting nog geen tien treinen per dag in een onregelmatige dienstregeling. Na de sluiting van de spoorlijn Simpelveld - Kerkrade Centrum in 1988 gaan de treinen Maastricht - Aachen in een regelmatige twee-uursdienst rijden. Zo heeft Simpelveld nog een redelijke spoorwegverbinding met Maastricht. Het station is hiermee, na de sluiting van Visvliet in 1991, het enige Nederlandse station dat minder dan eenmaal per uur bediend wordt. Eind mei 1992 is de treindienst Maastricht - Aachen vervangen door de treindienst Heerlen - Aachen.

Vanaf mei 1995 laat NS nog slechts eenmaal per uur een stoptrein Maastricht - Kerkrade Centrum en een sneltrein Maastricht - Heerlen rijden. De spitssneltreinen komen tegelijkertijd te vervallen. Net als voor de oorlog worden de stations tussen Valkenburg en Heerlen nog maar eenmaal per uur bediend. Veolia intensiveert de treindienst na de overname van de exploitatie in december 2006 weer tot een halfuursdienst tussen Maastricht Randwyck en Kerkrade. Bovendien rijdt de vervoerder elk half uur een sneltrein tussen Maastricht en Heerlen. Bij het ingaan van de nieuwe dienstregeling 2017 neemt Arriva de treindiensten over. Vanaf december 2016 rijden de stoptreinen net als de sneltreinen slechts tot Heerlen.

MATERIEELINZET

In 1991 verschijnt voor een periode van ruim twee jaar het Materieel '54 in de Limburgse spitsdiensten. Treinstel 719 staat op 9 oktober 1993, enkele weken voor de buitendienststelling van het stel, in Maastricht te wachten op de volgende inzet.De treinen tussen Maastricht en Aachen worden tot de Tweede Wereldoorlog met stoomtractie gereden. Na de heropening in 1954 wordt de treindienst gereden met Duits dieselmaterieel. In mei 1963 nemen de motorrijtuigen Plan X de treindienst over. De 40-44 zijn drie jaar later speciaal voor deze treinen voorzien van het Duitse beveiligingssysteem Indusi. In mei 1977 nemen Duitse accumotorrijtuigen de treindienst over. Van december 1988 tot de sluiting van de verbinding in 1992 rijdt opnieuw Nederlands materieel tussen Maastricht en Aachen. Plan X-tweewagenstellen 178 en 179 zijn hiervoor net als hun voorgangers voorzien zijn van Indusi. 

Na de elektrificatie van de spoorlijn Maastricht - Heerlen, wordt de treindienst tussen beide steden met treinstellen Materieel '36 gereden. Enkele jaren later worden de stellen vervangen door het nieuwe Materieel '46. Deze treinstellen blijven hier tot hun buitendienststelling in september 1983 rijden. Belangrijkste reden hiervoor is de nabijheid van de lijnwerkplaats in Maastricht waar het materieel in onderhoud is. In 1983 nemen Plan V-treinstellen de treindienst op het traject over. Tussen 1991 en 1993 zet NS in een groot deel van de spitstreinen in Zuid-Limburg het Materieel '54 in. Hierna keert de alleenheerschappij van de Plan V-stellen weer terug. Wanneer Veolia in december 2006 de treindienst overneemt, huurt de vervoerder voor een periode van twee jaar acht Plan V-treinstellen van NS. De treinstellen zijn voorzien van de logo's van de vervoerder. In december 2008 nemen de nieuwe GTW treinstellen van Veolia de treindienst op de Heuvellandlijn over.

In december 2016 neemt Arriva de treindienst van Veolia over. De vervoerder neemt bovendien het materieel van de vervoerder over. De GTW-treinstellen worden in de loop van 2017 opgeknapt en van de blauwe Limburgse Arriva-huisstijl worden voorzien. Naast de GTW-treinstellen verschijnen ook treinstellen van het type FLIRT 3 tussen Maastricht en Heerlen.