NWS - Spoorlijn Zutphen - Winterswijk - Gelsenkirchen

Door de aanleg van de staatsspoorwegen raakt het spoorwegnet van de HSM achter op het uitgebreide netwerk van de SS. De maatschappij richt zich dan ook op een eigen verbinding tussen Amsterdam en Duitsland. De HSM legt tussen 1870 en 1876 tussen Amsterdam en Zutphen de Oosterspoorweg aan. In het verlengde hiervan legt de Nederlandsch-Westfaalsche Spoorweg-Maatschappij de spoorlijn Zutphen - Winterswijk - Borken - Gelsenkirchen aan. De spoorlijn wordt geëxploiteerd door de HSM en is van groot belang voor het kolenvervoer vanuit het Ruhrgebied. De NWS legt naast de lijn naar Gelsenkirchen in opdracht van Pruisen ook een zijtak van Winterswijk naar Bocholt aan. Deze lijn is al in de jaren '30 gesloten en opgebroken. In de loop van de jaren '60 neemt het kolenvervoer snel af. In 1979 wordt de lijn tussen Winterswijk en Duitsland gesloten. Het resterende deel is inmiddels een regionale zijlijn die diverse malen met sluiting wordt bedreigd. Teneinde het reizigersaantal op te schroeven start NS een intensieve samenwerking met regionale vervoerders. Dit resulteert in 1999 tot de overname van de treindienst door Syntus, een joint venture van NS en busmaatschappij Oostnet. In december 2012 neemt Arriva de exploitatie van het traject over.

Op 27 juli 2014 rijden GTW-treinstellen 375 en 373 bij Vorden als Zwarte Cross Trein van Winterswijk naar Zutphen.Op 26 mei 2017 rijdt GTW-treinstel 260 als stoptrein van Zutphen naar Winterswijk door de landelijke omgeving van Warnsveld.De spoorlijn Zutphen - Winterswijk is in juli 1878 geopend. In juni 1880 is de complete verbinding naar Gelsenkirchen gereed. Het Koninkrijk Pruisen heeft als voorwaarde voor de concessie voor de lijn naar Gelsenkirchen dat de NWS ook een zijtak tussen Winterswijk en Bocholt aanlegt. De verbinding is twee maanden na de lijn naar Borken gereed. De spoorlijnen vormen samen met de Oosterspoorweg een aantrekkelijke verbinding tussen Amsterdam en het Ruhrgebied en zijn hiermee direct een belangrijke concurrent voor de Rhijnspoorweg van de NRS. Deze spoorwegmaatschappij zoekt dan ook direct naar mogelijkheden om samen te werken met de HSM. Ze ver komt het echter niet. In 1882 koopt de staat Pruisen de Duitse gedeeltes van de NWS-lijnen. Het Nederlandse deel van Zutphen tot de grensovergangen bij Winterswijk blijft nog tot in de jaren '20 in eigendom van de NWS.

In Zutphen sluit de NWS-lijn niet alleen aan op de Oosterspoorweg, maar ook op de staatslijnen A en D. De stad krijgt een groot emplacement met diverse laad- en losplaatsen en twee locomotievendepots. Vanaf de jaren '80 van de negentiende eeuw groeit ook het spoorwegknooppunt Winterswijk door het toenemende goederenvervoer en de aanleg van de lokaallijnenen van de GOLS. Deze lokaallijnen zijn voornamelijk aangelegd voor de afvoer van steenkool uit het Ruhrgebied naar de fabrieken in de Twente en de Achterhoek. De GOLS bouwt in Winterswijk een eigen station aan de achterzijde van het emplacement van de NWS. Winterswijk heeft zo naast de twee stations twee omvangrijke emplacementen en een klein emplacement, maar liefst drie locomotievendepots, verschillende laad- en losplaatsen en een douanekantoor.

GTW-treinstel 259 is op 20 oktober 2013 bij Eefde onderweg van Zutphen naar Winterswijk.Rond 1900 is de spoorlijn Winterswijk - Borken één van de belangrijkste grensoverschrijdende spoorwegverbindingen. Desondanks is de spoorlijn nooit verdubbeld. In plaats daarvan zijn tussen beide spoorwegknooppunten enkele kruisingsmogelijkheden aangelegd. Het zogenaamde Block Holland is het enige op Nederlands grondgebied. Naast een tweede spoor komt in het niemandsland tussen Winterswijk en de grens een seinhuis en enkele dienstwoningen.

De komst van Syntus in de Achterhoek zorgt ervoor dat een deel van het Winterswijkse emplacement als opstelterrein is ingericht. In de weekenden staat hier een groot aantal Syntus-treinstellen. Op 17 november 2012, drie weken voor het vertrek van de vervoerder uit de Achterhoek, staan links onder andere treinstel 38 en rechts de stellen 37 en 32 te wachten op de volgende inzet.Tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn de grensoverschreidende verbindingen gesloten. Het reizigersvervoer op de lijn naar Bocholt is na de oorlog niet hiervat. Tussen Winterswijk en Borken rijden vanaf 1922 weer reizigerstreinen. Na een korte opleving van het goederenvervoer in de jaren '20 van de twintigste eeuw, wordt de lijn naar Bocholt in 1931 definitief gesloten. Vijf jaar later wordt de rails opgebroken. Het Nederlandse deel van het tracé wordt hierna een onverharde weg met de toepasselijke naam Oude Bocholtsebaan. In mei 1936 vervalt het emplacement van de GOLS en verplaatst NS zowel het resterende reizigers- als het goederenvervoer naar het emplacement van het NWS-station. Tussen het station en de voormalige kruising en aansluiting met de lijn naar Neede wordt een tweede spoor aangelegd. Aan de andere zijde van het station wordt een verbindingsbaan richting Zevenaar aangelegd. De verbindingsbaan maakt gedeeltelijk gebruik van de ruimte die vrijkomt door de gesloten spoorlijn naar Bocholt. De meeste sporen rond het GOLS-station zijn een jaar later opgebroken.

Al jarenlang vertrekken de treinen naar Winterswijk en Twente in Zutphen vanaf de sporen 1b en 2b. In het voorjaar van 1997 staan het DE-2 treinstel naar Winterswijk en de Plan U naar Enschede gereed voor vertrek.Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog is het personenvervoer tussen Winterswijk en Borken opnieuw gestaakt. Na de oorlog wordt besloten de grensoverschrijdende reizigersdienst niet te hervatten. Tegelijkertijd ontstaan de eerste plannen om ook de reizigersdienst op het resterende baanvak tussen Zutphen en Winterswijk te staken. NS ziet hier van af en verbetert de treindienst in mei 1954 van een tweeuursdient met stoomtractie naar een uurdienst met modern dieselmaterieel. De reizigersaantallen blijven echter achter op de verwachtingen. Eén van de oorzaken is dat trein- en busdiensten naar andere plaatsen in de regio niet zijn afgestemd. Wanneer eind jaren '60 ook het kolenvervoer via de lijn drastisch afneemt, dreigt opnieuw sluiting voor de verbinding. Dit leidt tot veel weerstand. In januari 1970 wordt in Ruurlo zelfs een trein overvallen door protesterende bevolking, verkleed als indianen. De regio krijgt zo landelijke aandacht de sluitingsplannen verdwijnen weer tijdelijk in de ijskast. In 1984 wil NS de treindienst opnieuw opheffen. De Gelderse Streekvervoer Maatschappij geeft aan een vervangende busdienst te willen rijden. Zo ver komt het echter niet. Daarentegen is in 1986 de dienstregeling van de streekbussen beter op de treindienst afgestemd. In 1991 gaan NS en de GSM nog intensiever samenwerken om het gebruik van het openbaar vervoer in de Achterhoek te bevorderen. Met het project Integratie Gelderland Oost worden bus- en treintijden nog beter op elkaar afgestemd. Ook wachten trein en bus bij vertraging op elkaar. Bovendien zijn strippenkaarten geldig in de trein. De stations worden opgeknapt waarbij de perrons zijn verhoogd en verlengd. Het reizigersaantal groeit aanzienlijk en het project is in 1995 omgedoopt in IGO+. 

Ondertussen rijdt in 1979 na bijna honderd jaar de laatste goederentrein naar Borken. Tien jaar later schenkt NS in het kader van het 150-jarig bestaan de lijn Winterswijk - Borken aan Natuurmonumenten en Gelders Landschap. Na het wegvallen van het kolenvervoer is een groot deel van het emplacement in Winterswijk opgebroken. Enkele sporen blijven in gebruik als opstelspoor.

Restanten van de spoorlijnen naar Bocholt en Borken

Zowel de vroegere spoorlijn naar Borken als die naar Bocholt zijn nog duidelijk herkenbaar in het landschap. De Oude Bocholtsebaan is een zandpad. De vroegere spoorlijn naar Borken is als ecologische verbinding tussen verschillende kleine natuurgebieden eigendom van Natuurmonumenten en Gelders Landschap. Natuurmonumenten heeft de rails en bielzen inmiddels verwijderd. De anderhalve kilometer Borkense Baan van het Gelders Landschap is nog altijd aanwezig.

Klik hier voor een impressie van de restanten van de Borkense en Bocholtse baan

Terwijl Natuurmonumenten de spoorlijn opbreekt, behoudt het Gelders Landschap bewaart de oude spoorlijn naar Borken zoveel mogelijk in de oorspronkelijke staat. Kotten, 4 april 2015.

 

DIENSTREGELING

Syntus LINT 36 is op 26 juni 2012 bij Vorden onderweg van Winterswijk naar Zutphen.De spoorlijn is vanaf de opening van groot belang voor het goederenvervoer. Hierbij gaat het voornamelijk om het vervoer van kolen uit het Ruhrgebied en het vervoer van vee, levensmiddelen en hout als retourvracht. De zijtak naar Bocholt is vooral van belang voor het goederenvervoer tussen Wesel en Twente. Begin jaren '20 is de lijn zelfs korte tijd drukker bereden dan de verbinding naar Borken. De economische crisis maakt in 1929 echter een eind aan het goederenvervoer en in 1931 is de zijtak opgeheven. Ook na de Tweede Wereldoorlog rijden dagelijks diverse internationale kolentreinen en lokale goederentreinen over het traject. Vooral tijdens strenge winters staat het emplacement van Winterswijk vol met kolentreinen die op stationsafstand van elkaar naar Zutphen rijden. Begin jaren '60 maken ook ertstreinen tussen Amsterdam en het Ruhrgebied gebruik van het traject. Na deze opleving worden de laatste losplaatsen langs de lijn gesloten. Door de totstandkoming van het nationale aardgasnet neemt de vraag naar kolen snel af. In 1972 vervalt Zutphen als groepshoofdstation voor het goederenvervoer. Vanaf de zomer van 1978 rijden de goederentreinen van en naar Winterswijk via Arnhem. Een jaar later rijdt de laatste goederentrein naar Borken. 

In verband met de Zwarte Cross in Lichtenvoorde rijdt Arriva in het laatste weekend van juli met dubbele treinstellen. Op 28 juli 2013 zijn twee onbekende GTW-treinstellen bij Warnsveld onderweg naar Winterswijk.De verbinding is van minder belang voor het reizigersvervoer. Hoewel de Duitse delen van het traject oorspronkelijk alleen voor het goederenvervoer bedoeld zijn, rijden vanaf de opening dagelijks enkele reizigerstreinen van Winterswijk via Gelsenkirchen naar Essen. Via Bocholt rijden enkele treinen naar Wesel. Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wordt de treindienst gestaakt. In 1922 rijden opnieuw treinen tussen Winterswijk en Gelsenkirchen. Tussen Winterswijk en Bocholt wordt de reizigersdienst niet hervat. Dertien jaar later staakt de Deutsche Reichsbahn-Gesellschaft de doorgaande treindienst tussen Winterswijk en Borken. NS pendelt nog tot het begin van de Tweede Wereldoorlog tussen beide plaatsen. Na de oorlog is de reizigersdienst niet meer hervat.

Op 18 januari 2013 rijdt Arriva Spurt 367 vanuit Winterswijk Zutphen binnen.De binnenlandse treindienst gaat van start met enkele rechtstreekse treinen tussen Amsterdam en Winterswijk. Door het verminderen van de concurrentie op het spoor en de komst van concurrentie naast het spoor, is het Nederlandse deel van de NWS-lijn na de Eerste Wereldoorlog steeds minder van belang voor het reizigersvervoer. Net als voor de oorlog rijden tot in de jaren '30 op werkdagen nog zo'n zes treinen tussen Apeldoorn en Winterswijk. Steeds minder treinen bestaan uit doorgaande rijtuigen van en naar Amsterdam. Deze rijtuigen rijden mee met de treinen tussen Amsterdam en Twente. Hoewel er na de Tweede Wereldoorlog plannen zijn om het reizigersvervoer te staken, rijdt NS vooralsnog een tweeuursdienst tussen Apeldoorn en Winterswijk. De rechtstreekse verbinding met Amsterdam is definitief vervallen. In mei 1954 verdubbelt NS de treindienst van maandag tot en met zaterdag tot een uurdienst. De stoomtractie maakt plaats voor het moderne Plan X materieel. Enkele jaren later is de treindienst ook op zondag uitgebreid tot een uurdienst.

In 1993 wordt de treindienst Apeldoorn - Winterswijk in Zutphen opgeknipt. In de middagspits rijdt NS enkele spitsslagen Zutphen - Vorden. Vanaf zomerdienst 1999 neemt Syntus als joint venture van NS en Oostnet (voorheen de GSM) de exploitatie van de spoorlijnen Zutphen - Winterswijk en Winterswijk - Doetinchen en de aansluitende buslijnen over. De vervoerder intensiveert de treindienst van maandag tot en met zaterdag tot een halfuursdienst. Ook wanneer Arriva de treindienst op de voormalige NWS-lijn overneemt, blijven de treinen elk half uur rijden.

In het voorjaar van 2001 vervangen de eerste LINT-treinstellen de gehuurde Plan U treinstellen op het baanvak Zutphen - Winterswijk. Op 13 april 2001 staan treinstellen 23 en 24 in Vorden gereed voor vertrek naar Zutphen terwijl Plan U 114 in tegengestelde richting vertrekt.MATERIEELINZET

Zoals vermeld vervangt het moderne Plan X materieel in 1954 de stoomtractie om een goedkopere exploitatie mogelijk te maken. Het materieel rijdt meer dan veertig jaar op de verbinding. In juni 1997 neemt het Plan U materieel de treindienst over. Wanneer Syntus de treindienst op het baanvak in 1999 van NS overneemt, zet de vervoerder eveneens enkele oude Plan U stellen in. Vanaf 2001 laat de vervoerder de nieuwe LINT-treinstellen op het traject rijden. In december 2012 neemt Arriva de treindiensten in de Achterhoek over. De vervoerder rijdt de treindienst met treinstellen van het type GTW.