Staatslijn B: Harlingen - Nieuwe Schans

In 1845 verschijnt het eerste plan voor een spoorlijn van Harlingen naar Bremen en Hamburg. Dat jaar vraagt North and Baltic Sea Railway een concessie aan voor de aanleg van de internationale verbinding tussen Engeland en het Koninkrijk Hannover. Door tegenwerking van Hannover gaan de plannen, net als latere vergelijkbare plannen, niet door. In het kader van de Eerste Staatsaanleg is enkele jaren later alsnog een spoorwegverbinding tussen de Harlingse havens en het Hannoverse achterland aangelegd. Door de aanleg van concurrerende spoorlijnen waardoor kortere vaarverbindingen mogelijk zijn, wordt het traject nooit van groot internationaal belang. Een doorgaande verbinding tussen Engeland en Duitsland via Harlingen komt dan ook nooit van de grond. De spoorlijn is in de normale dienstregeling in drie delen geknipt en zorgt vooral voor de ontsluiting van diverse plaatsen in Fryslân en Groningen en de verbinding met en tussen beide provinciehoofdsteden. Met wisselende frequenties is er ook rechtstreeks treinverkeer met Noord Duitsland. De treindienst wordt vanaf de eeuwwisseling uitgevoerd door NoordNed, dat later opgaat in Arriva.

Op 18 oktober 2015 rijdt Wiederline-treinstel 303 als stoptrein van Groningen naar Leer over de brug over de Westerwoldse Aa bij Bad Nieuweschans.Spurt 308 is op 3 mei 2008 onderweg van Nieuweschans naar Groningen. Op de achtergrond het opvallende stationsgebouw van Kropswolde.Het traject van Harlingen naar Nieuwe Schans is tussen 1863 en 1868 van west naar oost aangelegd en in delen geopend. In oktober 1863 neemt SS het baanvak Harlingen - Leeuwarden in gebruik. In juni 1866 volgt de lijn naar Groningen. Vanaf mei 1868 is Winschoten per trein bereikbaar. Zes maanden later volgen de laatste kilometers naar Nieuwe Schans. Ondertussen is in 1864 overeenstemming bereikt met het Koninkrijk Hannover om de spoorlijn door te trekken naar Leer. Wanneer Hannover twee jaar later door Pruisen wordt geannexeerd, worden de spoorwegplannen afgeblazen. Tussen 1874 en 1876 legt de Großherzoglich Oldenburgische Eisenbahn alsnog de bijna achttien kilometer lange spoorlijn tussen het Duitse Ihrhove en de Nederlandse grens aan. In Ihrhove sluit de lijn aan op de Emlandstrecke, de twintig jaar oudere verbinding tussen Rheine en Emden.

Van een internationale verbinding tussen Engeland en Duitsland via Staatslijn B is geen sprake. Tot 1914 moet altijd in Nieuweschans worden overgestapt. In juni dat jaar gaan de eerste vaste treinen tussen Groningen en Duitsland rijden. Ruim een maand later breekt de Eerste Wereldoorlog uit en wordt deze treindienst weer gestaakt. Na de oorlog gaan via Groningen en Nieuweschans doorgaande rijtuigen vanuit Amsterdam naar Bremen en Hamburg rijden. Deze verbinding is echter van korte duur en wordt al snel ingekort in een treindienst tussen Groningen en Bremen. In 1944 wordt al het grensoverschreidende spoorvervoer via Nieuweschans opgeheven. In 1945 is de Friesenbrücke over de Eems opgeblazen. Zes jaar later is de nieuwe brug gereed en gaat het traject weer open voor goederenvervoer. In 1954 is ook het reizigersvervoer hervat. In de loop van de jaren '90 verslechtert de staat van de spoorlijn snel en wordt de baanvaksnelheid verlaagd. Tussen mei 2000 en juni 2002 is de verbinding opnieuw gesloten om het Duitse deel van het traject grondig te vernieuwen.

Het station van Harlingen Haven is in 2010 binnendijks gelegd. Met op de achtergrond de Waddenzee vertrekt op 19 april 2014 Spurt 240 van de haven naar Leeuwarden.Staatslijn B is geheel enkelsporig aangelegd. In 1913 wordt het traject Groningen - Zuidbroek dubbelsporig. Het traject wordt steeds drukker na de opening van de spoorlijnen van Zuidbroek naar Stadskanaal en Delfzijl drie jaar eerder. In 1915 is ook het baanvak tussen Zuidbroek en Winschoten van een tweede spoor voorzien. In 1921 is ten oosten van Groningen een enkelsporige verbindingsboog naar de spoorlijn Groningen - Zwolle geopend. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt het baanvak Zuidbroek - Winschoten weer enkelsporig.

Op 8 april 1989 wordt op het baanvak Groningen - Nieuweschans de nieuwe beveiliging in gebruik genomen. Tot die tijd is het traject het laaste baanvak met reizigersvervoer en klassieke beveiliging. In 1998 wordt het dubbelsporige traject tussen Veenwouden en Grijpskerk opgeleverd. De baanvaksnelheid op dit traject is verhoogd naar 140 km/u. Tussen maart 2009 en juni 2010 is het station Harlingen Haven binnendijks gelegd. Hierdoor is de coupure in de Harlingse waterkering niet langer nodig.

Tussen 2013 en 2017 wordt de verbinding tussen Leeuwarden en Groningen verder gemoderniseerd. Met het oog op een extra sneltrein tussen beide steden wordt het baanvak tussen Zuidhorn en het geplande station Hoogkerk van een tweede spoor voorzien. Bovendien wordt de baanvaksnelheid op de trajecten Leeuwarden - Veenwouden en Grijpskerk - Zuidhorn verhoogd naar respectievelijk 130 en 120 km/u. In Leeuwarden wordt aan de zuidzijde van het station een extra perron aangelegd en in Zuidhorn komt een keerspoor. Tegelijkertijd wordt ook het baanvak Groningen - Bad Nieuweschans aangepast om treinen sneller te kunnen laten rijden. Intussen raakt het beweegbare deel van de Friesenbrücke bij Weener op 3 december 2015 door een aanvaring zo zwaar beschadigd dat er een copleet nieuwe brug moet komen en het doorgaande treinverkeer naar Duitsland jarenlang stilligt. Het eerste jaar rijden bussen vanuit Groningen en Winschoten naar Leer en keert de treindienst in Nieuweschans. Vanaf 30 oktober 2016 keren de treinen in Weener en rijdt tussen Weener en Leer een vervangende busdienst. Ook de snelbussen tussen Groningen en Leer blijven rijden.

Spurt 234 vertrekt op 9 oktober 2010 vanuit het nieuwe binnendijkse station Harlingen Haven naar Leeuwarden.

Arriva treinstel 306 rijdt op 18 augustus 2012 over het geëlektrificeerde uithaalspoor ten oosten van Leeuwarden de Friese hoofdstad binnen.

Op 9 oktober 2010 vertrekt Spurt 304 uit Groningen naar Leeuwarden. Op de achtergrond rijdt treinstel 248 vanuit Roodeschool de over de brug over het Noord-Willemskanaal de stad binnen.

Op 18 augustus 2012 vertrekt links Arriva Spurt 301 vanuit Winschoten richting Bad Nieuweschans terwijl rechts treinstel 229 binnenkomt vanuit de grensplaats.

DIENSTREGELING

Op 30 april 2017 nadert GTW-treinstel 312 als sneltrein uit Groningen de bebouwde kom van eindbestemming Leeuwarden.Hoewel Staatslijn B is aangelegd als internationale schakel tussen Engeland en Duitsland, is het voornamelijk een regionale verbinding tussen diverse Friese en Groningse plaatsen en beide provinciehoofdsteden. Ook rijden tussen Nieuweschans en Duitsland enkele treinen. De eerste decennia rijden dagelijks zo'n vijf rechtstreekse treinen tussen Harlingen en Nieuweschans. Vanuit Nieuweschans rijden evenzoveel treinen naar Leer en Oldenburg. Op verschillende delen van de staatslijn rijden enkele pendeltreinen. Het duurt nog tot 1893 voordat de eerste doorgaande rijtuigen tussen Groningen en Bremen gaan rijden. De verbinding is echter al snel opgeheven. In 1914 volgt een tweede poging om het doorgaande internationale treinverkeer op te starten. De Eerste Wereldoorlog gooit echter roet in het eten. In 1918 ontstaat alsnog een plotselinge opleving wanneer doorgaande rijtuigen van Amsterdam naar Bremen en Hamburg gaan rijden. De verbinding houdt niet lang stand en is begin jaren '20 alweer ingekort tot Groningen - Bremen. De enige doorgaande internationale treinen die van de gehele staatslijn gebruik maken zijn de zogenaamde Inselzüge. Treinen bestemd voor Duitse toeristen die in Harlingen aansluiten op de veerboten van en naar de Waddeneilanden.

Op 1 november 2014 rijdt GTW-treinstel 346 onderweg van Leer naar Groningen door de boog bij Scheemda.Begin jaren '30 van de twintigste eeuw knipt NS de treindienst definitief op in de verbindingen Harlingen Haven - Leeuwarden, Leeuwarden - Groningen en Groningen - Nieuweschans. De vervoerder voert in mei 1934 tussen Groningen en Winschoten een starre uurdienst in. De meeste treinen rijden door naar Nieuweschans. Eén trein heeft doorgaande rijtuigen naar Bremen. Tevens rijden enkele pendeltreinen tussen Nieuweschans en Duitsland. Vier jaar later voert NS ook tussen Harlingen en Leeuwarden een uurdienst in. In aansluiting op de veerboten naar Vlieland en Terschelling rijdt een aantal treinen van en naar Harlingen Haven. Tussen Leeuwarden en Groningen rijdt voorlopig een twee-uursdienst, aangevuld met enkele sneltreinen met wisselende stopplaatsen. In mei 1939 neemt NS een dagelijkse non-stopverbinding tussen beide provinciehoofdsteden in gebruik.

Op 1 november 2014 passeert GTW-treinstel 231 als stoptrein van Leeuwarden naar Harlingen Haven in Franeker één van de weinige bewaardgebleven wachterswoningen langs de Staatslijn..Wanneer de treindienst na de Tweede Wereldoorlog weer op gang komt, rijdt NS op de trajecten Harlingen - Leeuwarden, Leeuwarden - Groningen en Groningen - Winschoten elk uur een trein. Ook rijden weer enkele treinen van en naar Harlingen Haven. Veel treinen op het traject Groningen - Winschoten rijden van en naar Nieuweschans. De treindienst op het traject wordt bovendien aangevuld met enkele extra stoptreinen tussen Groningen en Zuidbroek. Vanaf 1954 rijden weer enkele treinen tussen Nieuweschans en Leer. Vier jaar later rijden de internationale treinen van en naar Groningen. De treinen stoppen in Nederland alleen in Hoogezand-Sappemeer, Winschoten en Nieuweschans. In Duitsland rijden de meeste treinen na Leer door naar Oldenburg of Bremen. Van mei 1960 tot mei 1961 rijdt via Nieuweschans zelfs weer een doorgaande trein Amsterdam - Bremen.

Spurt 240 rijdt op 9 oktober 2010 in de buurt van Dronrijp als stoptrein van Harlingen Haven naar Leeuwarden door het wijdse Friese landschap.In 1970 voegt NS tussen Harlingen en Leeuwarden een groot aantal spitstreinen aan de dienstregeling toe. Deze treinen stoppen alleen in Franeker. Twee jaar later start NS op het traject een halfuursdienst en wordt alleen Deinum eenmaal per uur overgeslagen. Steeds meer treinen rijden bovendien van en naar Harlingen Haven. Uiteraard ligt de frequentie tijdens de weekenden en in de zomer het hoogst. Vanaf 1991 rijdt dagelijks een aantal vaste treinen tussen Harlingen Haven en Leeuwarden. Vijf jaar later krijgen vrijwel alle treinen Harlingen Haven als begin- en eindpunt.

NS voert in 1970 tussen Leeuwarden en Groningen een halfuursdienst in. Eén trein slaat hierbij buiten de spits het ene uur Grijpskerk en het andere uur Visvliet over. De andere trein slaat Zwaagwesteinde, Visvliet én Grijpskerk over. De treindienst is versterkt met enkele spitstreinen. Vanaf oktober 1972 wordt alleen Visvliet nog om het uur overgeslagen. In 1991 wordt het station gesloten om in de dienstregeling plaats te maken voor de nieuwe voorstadshalte Leeuwarden Camminghaburen. De halte wordt door alle treinen op het traject aangedaan. De spoorverdubbeling tussen Veenwouden en Grijpskerk zorgt er in mei 1998 voor dat in de brede spits een sneltreindienst tussen Leeuwarden en Groningen wordt ingevoerd. De sneltreinen stoppen alleen in Buitenpost. 

Spurt 239 passeert op 4 februari 2012 als stoptrein van Veendam naar Groningen een onbewaakte overweg bij de halte Sappemeer Oost. Op de achtergrond rijdt treinstel 231 in tegengestelde richting.Ook tussen Groningen en Winschoten wordt in 1970 een halfuursdienst ingevoerd. Eenmaal per uur rijdt de trein door naar Nieuweschans. Alle treinen rijden als stoptrein. Ook rijden enkele spitstreinen die niet op alle stations stoppen. In 1993 verdwijnen de extra treinen en slaat de stoptrein Groningen - Winschoten voortaan Kropswolde en Sappemeer Oost over. De internationale dienst is nog altijd zeer beperkt. In 1970 rijden dagelijks drie sneltreinen naar Bremen. De avonddienst rijdt door naar Hannover. De ochtend- en avonddienst rijden van en naar Groningen, terwijl de in mei 1964 ingevoerde middagdienst begint en eindigt in Nieuweschans. Deze dienst is in mei 1976 opgeheven. Vanaf 1980 rijdt de ochtenddienst door naar Hannover. Als in juni 1985 de opzet van de Duitse intercitydiensten wijzigt, wordt de treindienst vanuit Groningen ingekort tot Oldenburg. Hier is aansluiting van en naar Bremen en Hannover. In 1989 wordt opnieuw een derde internationale trein toegevoegd. De trein rijdt tussen Groningen en Leer. Voortaan rijdt één van de drie treinen van en naar Oldenburg.

Na de overname door NoordNed is Wadloper 3222 in de groene huisstijl van de vervoerder bestickerd. Het treinstel maakt op 29 juli 1999 samen met de 3227 onderweg van Harlingen Haven naar Leeuwarden een tussenstop bij het oude stationsgebouw van Harlingen.Op 30 mei 1999 neemt NoordNed de exploitatie van de treindiensten van Leeuwarden naar Stavoren, Harlingen en Groningen over van NS. De meeste treindiensten op het traject Harlingen Haven - Leeuwarden rijden voortaan alleen tussen Harlingen en Leeuwarden. Deinum wordt nog altijd eenmaal per uur overgeslagen. De treindienst die niet in Deinum stopt, rijdt een jaar later van en naar Harlingen Haven. Weer een jaar later rijden vrijwel alle treinen op het traject weer van en naar Harlingen Haven. Tussen Groningen en Leeuwarden blijft de treindienst vrijwel ongewijzigd. In 2000 neemt NoordNed ook de exploitatie van de Groningse diesellijnen over. Door groot onderhoud aan het Duitse traject wordt treindienst tussen Nieuweschans en Leer wordt vervangen door een busdienst. Tussen Groningen en Nieuweschans blijft de treindienst vrijwel ongewijzigd. Vanaf mei 2002 rijden weer drie pendeltreinen tussen Nieuweschans en Leer. Reizigers van en naar Groningen stappen voorlopig in Nieuweschans over. Een jaar later wordt de frequentie van de internationale pendeltreinen verhoogd naar zeven treinen per dag.

In 2012 start onder de naam Wiederline het samenwerkingsverband voor het regionale vervoer tussen Groningen en Niedersachsen. Op 12 april 2014 is Arriva GTW 303 in Groningen speciaal voor de Wiederline bestickerd.Per 1 januari 2006 verdwijnt de bedrijfsnaam NoordNed en rijden de treinen onder de vlag van Arriva. Bij het ingaan van de dienstregeling van dat jaar rijden alle treinen tussen Harlingen en Leeuwarden weer van en naar Harlingen Haven. De sneltreinen tussen Leeuwarden en Groningen rijden voortaan overdag elk uur. Vanaf 10 december 2006 stoppen alle treinen in Deinum. Diezelfde dag herstelt Arriva de rechtstreekse treinverbinding tussen Groningen en Leer. Op werkdagen rijden maar liefst acht treinen tussen beide plaatsen. In het weekend rijdt een trein minder. In tegenstelling tot eerdere dienstregelingen rijden de internationale treinen tussen Groningen en Nieuweschans niet langer als sneltrein. Bij het ingaan van de dienstregeling 2008 voert Arriva een extra uurdienst Groningen - Zuidbroek in. Twee jaar later wordt deze treindienst verdubbeld. Vanaf mei 2011 rijden deze treinen door over de gereactiveerde spoorlijn naar Veendam. Vanaf diezelfde periode laat de vervoerder eenmaal per uur een spitstrein tussen Zuidhorn en Groningen rijden. Vanaf december 2012 rijdt Arriva van maandag tot en met zaterdag een uurdienst tussen Groningen en Leer. Zondags rijden de treinen elke twee uur.

MATERIEELINZET

Staatslijn B wordt voornamelijk gebruikt voor het regionale spoorvervoer in Friesland en Groningen. Terwijl NS in de jaren '30 van de 20e eeuw het elektrische en dieselelektrische stroomlijnmaterieel op grote schaal in Nederland introduceert, blijven op de noordelijke nevenlijnen nog tot na de Tweede Wereldoorlog stoomtreinen rijden. Tussen Leeuwarden en Groningen en tussen Groningen en Nieuweschans zet NS de eerst jaren na de oorlog DE-3 treinstellen in. Begin jaren '50 moderniseert NS de treindienst naar en in de noordelijke provincies. In 1952 zijn de baanvakken van Zwolle naar Leeuwarden en Groningen elektrisch berijdbaar en een jaar later introduceert NS op de niet-geëlektrificeerde lijnen in Noord-Nerderland het nieuwe Plan X materieel. In 1954 is de stoomtractie geheel verdwenen uit de reizigersdienst in Friesland en Groningen. Gelijktijdig verdwijnen de oude dieseldrieën uit de noordelijke provincies. Tussen Groningen en Leer en in spitstreinen naar Harlingen verschijnen vanaf 1958 trek-duwtreinen met diesellocomotieven uit de series 2200 en 2400. In de zomerdienst van 1962 keren de oude DE-3 treinstellen tijdelijk terug tussen Leeuwarden en Groningen. Een jaar later nemen de nieuwe Plan U treinstellen alle diensten van de dieseldieën en de trek-duwtreinen over. Een jaar later wordt de complete treindienst tussen beide provinciehoofdsteden met de treinstellen gereden. Van 1970 tot 1986 wordt opnieuw een aantal spitstreinen van Groningen naar Leeuwarden en Nieuweschans met diesellocomotieven uit de serie 2200 en Plan E rijtuigen gereden.

NS en NoordNed laten tussen Groningen en Leeuwarden regelmatig het DM'90 gezamenlijk met Wadlopers rijden. In de zomer van 1999 rijdt DH-1 motorrijtuig 3112 met een onbekend DM'90 treinstel vanuit Leeuwarden Groningen binnen.Hoewel de inzet van het dieselmaterieel voor goedkopere exploitatie en meer reizigers zorgt, blijven de diesellijnen in Friesland en Groningen verre van rendabel. Om deze reden is in 1976 de Projectgroep Exploitatie Nevenlijnen opgericht. De PEN doet onderzoek naar de meest economische exploitatievorm voor de spoorlijnen. Eén van de adviezen van de projectgroep is de aanschaf van goedkoop materieel dat eenvoudig onderhouden kan worden en geschikt is voor eemansbediening. Uit het advies zijn de Wadlopers ontwikkeld. In 1981 komt het eerste treinstel in dienst. In maart 1982 nemen de stellen de dienst tussen Leeuwarden en Groningen over. Een half jaar later volgt de verbinding naar Nieuweschans. In januari 1983 zet NS het materieel ook tussen Harlingen en Leeuwarden in. Twee motorrijtuigen zijn halverwege de jaren '90 omgebouwd tot zogenaamde Wadfietsers. Speciaal voor de dienst tussen Harlingen Haven en Leeuwarden is een aantal banken verwijderd om meer ruimte voor fietsen te creëren.

Op 1 november 2014 vertrekt GTW-treinstel 318 onderweg naar Veendam uit Groningen Europapark.Na tien jaar blijken de 50 Wadlopers onvoldoende voor de exploitatie van de treindienst in Friesland en Groningen. Tussen 1992 en 2000 keren enkele Plan U treinstellen terug naar het noorden. NS zet de stellen in tussen Groningen en Nieuweschans. In de nieuwe sneltreindienst tussen Leeuwarden en Groningen zet NS het nieuwe Dieselmaterieel '90 in. De stellen rijden ook andere treinen op het traject en rijden hierbij regelmatig gecombineerd met Wadlopers.

Op 30 april 2017 laat GTW-treinstel 320 als sneltrein van Groningen naar Leeuwarden de halte Achter de Hoven achter zich.In 1999 en 2000 neemt NoordNed voor de exploitatie van de noordelijke diesellijnen de meeste Wadlopers en enkele treinstellen DM'90 over van NS. De inzetgebieden van het materieel bijven ongewijzigd. In januari 2001 huurt NoordNed ook drie Plan U treinstellen voor de treindienst tussen Groningen en Nieuweschans. In juni dat jaar volgen nog drie treinstellen. Aan het eind van de zomer keren vijf van de zes stellen terug naar NS. In februari 2002 volgt het laatste treinstel. 

Om al het materieel in één keer te vervangen bestelt Arriva in 2005 43 treinstellen van het type GTW. In november 2006 nemen de stellen de treindienst tussen Groningen en Nieuweschans van de Wadlopers over. In juli 2007 volgen de treinen tussen Leeuwarden en Groningen. Het vrijgekomen DM'90 schuift door naar de treindienst tussen Harlingen Haven en Leeuwarden. November dat jaar nemen ook hier de GTW-stellen de treindienst over.