Staatslijn H: Utrecht - Boxtel

De eerste staatsaanleg van spoorwegen in Nederland zorgt ervoor dat de verschillende steden en bestaande spoorlijnen op elkaar worden aangesloten. Een belangrijke verbinding vormt Staatslijn H. De spoorlijn tussen Utrecht, 's-Hertogenbosch en Boxtel kruist de verschillende grote rivieren en is zo vanaf 1870 de eerste spoorwegverbinding tussen noordelijke- en het zuidelijke spoorwegnet. In de jaren '30 groeit de Staatslijn uit tot de belangrijkste verbinding tussen Amsterdam en Zuid-Nederland. In 1938 is de Staatslijn als onderdeel van het zogenaamde Middennet elektrisch berijdbaar. Eind jaren '90 wordt het traject Utrecht - Geldermalsen onderdeel van het project Randstadspoor. Als gevolg daarvan komen er extra haltes en wordt het baanvak Utrecht - Houten viersporig gemaakt.

Op 20 september 2015 rijdt E-loc 1604 met een lege kalktrein bestemd voor het Belgische Hermalle door Vught. De loc brengt de trein van Beverwijk naar Sittard.Als eerste deel van Staatslijn H nemen de Staatsspoorwegen op 1 januari 1868 het traject tussen Vught en Boxtel in gebruik. In Boxtel sluit het baanvak aan op de enkele jaren eerder geopende Staatslijn E tussen Tilburg en Eindhoven. In november 1868 worden de baanvakken 's-Hertogenbosch - Vught en Utrecht - Waardenburg geopend. Een jaar later is de Waalbrug tussen Waardenburg en Zaltbommel gereed en rijden de treinen vanuit Utrecht tot Hedel. Enkele maanden later is ook de Maasbrug bij Hedel gereed. In juli 1870 vindt er al troepenvervoer tussen Utrecht en 's-Hertogenbosch plaats. Een maand later is het traject opengesteld voor kolenvervoer. Vanaf september 1870 is de gehele staatslijn in gebruik voor het normale reizigers- en goederenvervoer.

Omdat het net van de Staatsspoorwegen vanuit het zuiden gezien in Utrecht eindigt, kent de verbinding in eerste instantie weinig doorgaande treinen. Door de overname van de NRS in 1890 kan de SS doorgaande treinen tussen Amsterdam en Eindhoven laten rijden. Veel doorgaand treinverkeer tussen Amsterdam en Zuid-Nederland vindt dan echter nog plaats via Nijmegen. Wanneer de spoorlijn Eindhoven - Weert in 1913 in gebruik wordt genomen en de laatste spoorwegmaatschappijen intensiever gaan samenwerken, groeit Staatslijn H uit tot de belangrijkste verbinding tussen Amsterdam en Zuid-Nederland. 

Het beperkte aantal noord-zuidverbindingen zorgt ervoor dat Staatslijn H bij stremmingen al snel een omleidingsroute voor het (internationale) spoorvervoer vormt. Op 20 augustus 2010 is ICE treinstel 4653 bij Geldermalsen onderweg van Utrecht Centraal naar Köln HBf, Geldermalsen. Het treinstel rijdt onder de dat jaar geopende voetgangersbrug door. Op het laadperron links op de foto liggen de brugdelen van de krakteristieke brug die het emplacement sinds 1890 heeft overspant.Om het langeafstandsvervoer per spoor te laten concurreren met het toenemende gebruik van de auto roept NS in 1934 het zogenaamde Middennet in het leven. Op de verbindingen tussen Amsterdam, Den Haag en Rotterdam enerzijds en Arnhem en Eindhoven anderzijds voert de vervoerder een frequente dienstregeling met modern materieel in. Vier jaar later is het gehele Middennet elektrisch berijdbaar. Omdat de Staatslijn niet alleen van groot belang is voor het reizigersvervoer, maar ook voor het kolenvervoer vanuit Zuid-Limburg, is de verbinding van Eindhoven naar Maastricht en Heerlen al in 1949 geëlektrificeerd.

Het baanvak tussen Utrecht en Houten Castellum wordt in het kader van het project Randstadspoor viersporig. Wanneer DD-IRM treinstellen 9502 en 9549 als intercity van Amsterdam Centraal naar Maastricht en Heerlen op 22 juli 2012 Houten Castellum naderen is het traject tussen beide Houtense stations al enkele jaren viersporig.Terwijl het belang van het goederenvervoer na de sluiting van de mijnen afneemt, groeit het reizigersvervoer op de verbinding. Vanaf 1990 rijden in de brede spits en drukste momenten in de weekenden per uur vier intercity's over het traject. Na enkele jaren rijden deze treinen de gehele dag. Het traject Utrecht - Geldermalsen - Tiel wordt bovendien in 1997 aangewezen als onderdeel van het project Randstadspoor. Dit netwerk van voorstadstreinen rond Utrecht zorgt voor extra haltes en een spoorverdubbeling van het baanvak Utrecht - Houten. Terwijl het baanvak tussen Houten en Houten Castellum vanaf 2010 viersporig is, duurt het nog tot 2015 totdat ook het traject Utrecht - Houten verdubbeld is. Ondertussen opent NS in januari 2001 twee kilometer ten zuiden van het station van Houten de halte Houten Castellum. Omdat de bediening van de halte niet in de bestaande treindienst past, wordt een speciale tramlijn tussen Houten en de nieuwe halte aangelegd. Tot december 2008 pendelt een tweedehands tramstel uit Hannover in gele NS-kleurstelling tussen beide haltes. Hierna wordt de halte gesloten om plaats te maken voor de definitieve halte aan de viersporige spoorlijn. In december 2010 neemt NS Houten Castellum op in de reguliere dienstregeling. In de twee tussenliggende jaren rijdt een pendelbus tussen beide haltes.

Plan V 475 rijdt op 9 augustus 2014 als sprinter van Nijmegen naar Deurne door Boxtel. Op 28 december 2014 rijden ICM-treinstellen 4095 en 4037 als intercity van Schiphol naar Heerlen door Vught. Op 8 maart 2014 rijdt een onbekend SLT-zeswagenstel als sprinter van Utrecht naar Breda tussen de stations van Houten. Links op de achtergrond het voormalige stationsgebouw van het dorp. Het gebouw is voor het viersporig maken van het traject enkele meters verplaatst. Met de Domtoren op de achtergrond rijdt SLT-treinstel 2616 op 2 februari 2014 als sprinter van Utrecht Centraal naar Tiel, Utrecht Lunetten binnen.

DIENSTREGELING

SLT-treinstel 2659 vertrekt op 9 augustus 2014 als sprinter van Tiel naar Utrecht uit Geldermalsen waar het stationsgebouw dan al enkele jaren in de steigers staat.De Staatsspoorwegen laten de eerste decennia enkele doorgaande treinen tussen Utrecht en Eindhoven rijden. Na de overname van de Rhijnspoorweg laat de SS doorgaande treinen tussen Amsterdam en Eindhoven rijden. Ook rijden doorgaande treinen van de SS tussen Amsterdam en Vlissingen via de Staatslijn. Daarnaast rijden diverse lokaaltreinen over gedeeltes van de staatslijn. Door de opening van de spoorlijn Eindhoven - Weert in 1913 en de samenwerking tussen HSM en SS in de daaropvolgende jaren neemt het aantal doorgaande reizigers- en goederentreinen tussen Amsterdam en Zuid-Nederland via Staatslijn H snel toe. De treinen van en naar Vlissingen verdwijnen naar de Oude Lijn.

Motorrijtuig 9002 'Jaap' rijdt op 16 december 2007 een rit van Haarlem naar Heerlen. Het rijtuig passeert even ten noorden van Houten de werkzaamheden voor de viersporigheid van het traject Utrecht - Houten Castellum.In 1934 voert NS op het gehele Middennet een snelle en frequente sneltreindienst in. Het ene uur rijdt een trein Amsterdam - Eindhoven en een trein Rotterdam/Den Haag - Arnhem en het andere uur rijden de treinen Amsterdam - Arnhem en Rotterdam/Den Haag - Eindhoven. In Utrecht wordt een korte overstap tussen beide treinen geboden. Opvallend is dat de treinen tussen Utrecht en Eindhoven, in tegenstelling tot de overige trajecten, overal stoppen. Ook laat NS via de Staatslijn enkele doorgaande treinen naar Zuid-Limburg rijden. Na de elektrificatie van de lijnen naar Zuid-Limburg laat NS eenmaal per twee uur een sneltrein Amsterdam - Maastricht/Heerlen rijden. Het andere uur rijdt een sneltrein Rotterdam/Den Haag - Maastricht/Heerlen. De treinen stoppen tussen Utrecht en Eindhoven nog altijd op elk station. Vanaf 1960 laat NS elk uur een echte sneltrein tussen Amsterdam en Maastricht/Heerlen rijden. De semi-sneltreindienst op het Middennet uit 1934 wordt gelijktijdig omgevormd tot een stoptreindienst. Tussen Amsterdam en Eindhoven rijdt elke twee uur een stoptrein. Het andere uur rijdt de trein vanuit Den Haag en Rotterdam. In Utrecht is aansluiting op de treinen van en naar Arnhem. Een jaar later rijden de sneltreinen Amsterdam - Maastricht/Heerlen van en naar Zandvoort aan Zee.

Plan V 447 vertrekt op 26 oktober 2013 als sprinter van Nijmegen naar Deurne uit Vught.Vanaf de nieuwe dienstregeling bij Spoorslag '70 laat NS het ene halfuur een intercity van Zandvoort naar Maastricht rijden. Het andere halfuur rijdt een intercity Zandvoort - Heerlen. De stoptreinen rijden voortaan elk halfuur. Eenmaal per uur tussen Rotterdam/Den Haag en Eindhoven en eenmaal per uur alleen tussen Utrecht en Eindhoven. Enkele jaren later rijden de stoptreinen alleen nog tussen Utrecht en Eindhoven. In de spits rijden enkele treinen van en naar Amsterdam en Den Haag. NS vult de stoptreindienst in 1970 aan met een uurdienst Utrecht - Arnhem/Nijmegen via de Betuwelijn. Na de elektrificering van het baanvak Geldermalsen - Tiel in 1978 wordt deze treindienst opgeknipt en rijdt elk halfuur een stoptrein Utrecht - Tiel.

In 1995 wijzigt NS na 25 jaar de intercitydienst tussen Zandvoort en Zuid-Limburg in een halfuursdienst tussen Haarlem en Eindhoven. Eenmaal per uur rijdt een intercity door naar Maastricht. De treinen naar Heerlen rijden voortaan vanuit Den Haag. Van december 2003 tot december 2006 rijden de treinen Haarlem - Eindhoven weer door naar Heerlen. Hierna worden beide treindiensten gekoppeld en rijdt elk halfuur een intercity Alkmaar - Sittard. Hier wordt de trein gesplitst in een deel naar Maastricht en een deel naar Heerlen. In de spits rijden de treinen van en naar Schagen. Op zon- en feestdagen is de treindienst ingekort tot Amsterdam - Maastricht/Heerlen. In december 2012 wijzigt NS de treindienst op Staatslijn H opnieuw. Voortaan rijdt elk halfuur een intercity Alkmaar - Maastricht en elk halfuur een intercity Schiphol - Heerlen.

MATERIEELINZET

Met op de achtergrond de Waalbrug bij Zaltbommel rijdt op 20 april 2013 VIRM treinstel 8664 als intercity van Alkmaar naar Maastricht.In 1934 verbetert NS de treindienst op het zogenaamde Middennet niet alleen door een nieuwe frequente dienstregeling, maar ook door de inzet van het nieuwe dieselelektrische stroomlijnmaterieel. De vervoerder vervangt de Dieseldrieën na de elektrificatie van de baanvakken door treinstellen Materieel '36. Na de Tweede Wereldoorlog komen ook de treinstellen Materieel '46 op de verbinding te rijden. In de loop van de jaren '50 neemt het aantal getrokken treinen op de staatslijn toe. De uurdienst tussen Amsterdam/Zandvoort - Zuid-Limburg wordt vanaf 1960 volledig met getrokken materieel gereden. Het oude stroomlijnmaterieel blijft in de stoptreindiensten rijden.

In 1970 maakt de langeafstandsverbinding tussen Zandvoort en Zuid-Limburg deel uit van het intercitynetwerk en rijden vrijwel alle treinen standaard met locomotieven uit de serie 1200 en Plan E rijtuigen. In 1982 en 1983 worden de intercitydiensten geleidelijk overgenomen door de nieuwe locomotieven uit de serie 1600 en de nieuwe Intercityrijtuigen. Zowel in het tijdperk van de Plan E rijtuigen als dat van de Intercityrijtuigen rijden Plan W rijtuigen mee als versterking. De inzet van deze rijtuigen duurt tot 2002.

Op 17 mei 2014 rijdt SLT 2464 als sprinter van Utrecht naar Tiel even ten zuiden van Culemborg.Tegelijkertijd met de modernisering van het intercitymaterieel op de staatslijn, wordt begin jaren '80 het Materieel '46 in de stoptreinen tussen Utrecht en Eindhoven vervangen door het Materieel '54. In mei 1994 maken de laatste treinstellen plaats voor het Materieel '64.

In december 2006 komt een eind aan de getrokken treinen tussen Amsterdam en Zuid-Limburg. Voortaan rijden alle treinen met het DD-IRM. Enkele treinen tussen Schiphol en Eindhoven blijven nog enkele jaren met Intercityrijtuigen rijden.

In juni 2010 neemt het Stadsgewestelijk Materieel de sprinterdiensten Utrecht - Tiel en Utrecht - Breda over van het Materieel '64. In december dat jaar neemt het SLT-materieel de spinterdiensten op de staatslijn over. Bij het ingaan van de nieuwe dienstregeling 2015 in december 2014 gaat het Intercitymaterieel alle treinen tussen Schiphol en Heerlen rijden.