Staatslijn D: Zutphen - Hengelo - Glanerbeek

Bij de ontwikkeling van de eerste Staatsaanleg is Staatslijn D bedoeld als verbindende schakel tussen Zutphen, waar de lijn aansluit op Staatslijn A, Twente en het Duitse achterland. Nog voordat het eerste deel van de Staatslijn gereed is, opent de Spoorweg-Maatschappij Almelo-Salzbergen de spoorlijn Almelo - Salzbergen welke Almelo en Hengelo via Oldenzaal met de hoofdlijn naar Hannover verbindt. Staatslijn D buigt in Hengelo af naar Enschede. Tien jaar na de opening van de spoorlijn wordt ook het gedeelte van Glanerbeek naar Gronau in gebruik genomen. Het internationale treinverkeer rijdt dan al grotendeels via Oldenzaal. De lijn naar Gronau is vooral van belang voor het goederenvervoer. Bij het samengaan van de spoorwegmaatschappijen kent alleen het traject Hengelo - Enschede nog relatief veel reizigersvervoer. Het baanvak is in 1914 verdubbeld en in 1951 geëlektrificeerd. Het traject Enschede - Gronau is begin jaren '80 gesloten en in 2001 weer heropend. Sindsdien vindt hier voor het eerst sinds de aanleg van de spoorlijn frequent reizigersvervoer plaats.

Syntus treinstel 44 passeert op 1 juli 2014 onderweg van Oldenzaal naar Zutphen het voormalige stationsgebouw van Markelo.Staatslijn D is gepland als internationale hoofdlijn. Hoewel in eerste instantie een geheel dubbelsporige spoorlijn is ontwikkeld, is de verbinding enkelsporig aangelegd. Het traject Zutphen - Hengelo is in november 1865 gereed. In juli 1866 wordt het gedeelte Hengelo - Enschede geopend. In januari 1868 volgt het traject Enschede - Glanerbeek. Het baanvak Glanerbeek - Gronau wordt in 1875 in gebruik genomen.

Ter gelegenheid van de zeventigste verjaardag van de bevrijding van Delden pendelt de VSM tijdens het paasweekend met twee stoomlocs en vier blokkendoosrijtuigen ieder uur tussen Delden en Hengelo. Op 5 april 2015 nadert de combinatie met VSM-loc 23 071 voorop met de eerste trein Hengelo. Achterop rijdt de 23 076 mee voor de terugreis.Terwijl het doorgaande treinverkeer op het vanuit Zutphen bij Hengelo doorgaans afbuigt naar Oldenzaal en Duitsland, wordt het traject Hengelo - Enschede na het samenvoegen van de spoorwegmaatschappijen en het opwaarderen van de lokaallijn Apeldoorn - Deventer - Almelo de laatste etappe van de sneltreinen uit het westen van het land. In 1914 wordt het traject Hengelo - Enschede als enige deel van Staatslijn D dubbelsporig gemaakt. In 1951 is het acht kilometer lange traject geëlektrificeerd.

De treindienst tussen Enschede en Duitsland wordt voornamelijk met Duits materieel uitgevoerd. Sinds de reactivering van het baanvak is het zelfs niet meer mogelijk om met Nederlands materieel op het baanvak naar Gronau te komen. Op 3 februari 2007 rijdt Talent 643 070 6 met een soortgenoot vanuit Münster Enschede binnen.Het baanvak Enschede - Gronau is vooral van belang voor het goederenvervoer. Over het baanvak worden voornamlijk kolen en andere grondstoffen aangevoerd ten behoeve van de Twentse industrie. NS sluit het baanvak in 1950. Na de elektrificatie en de intensivering van de treindienst tussen Hengelo en Enschede een jaar later, heropent de vervoerder de lijn naar Gronau. Een jaar later keren zelfs de doorgaande treinen tussen Amsterdam en Münster terug. Eind jaren '60 verdwijnt de laatste doorgaande trein van de verbinding. Tussen Enschede en Gronau blijven dagelijks enkele pendeltreinen rijden. In 1979 komt een eind aan het goederenvervoer en twee jaar later is ook het reizigersvervoer opgeheven.

Plan V 456 rijdt op 15 augustus 2015 als sprinter van Apeldoorn naar Enschede langs de ongebruikte aansluiting naar AKZO Zoutindustrie in Hengelo.In de jaren '80 volgen verschillende initiatieven om het reizigersvervoer te hervatten. Het duurt echter tot 1999 voordat wordt begonnen met de reactivering van het baanvak. De spoorlijn is hierbij geheel opgebroken en herlegd. In november 2001 gaat de reizigersdienst tussen Enschede en Gronau weer van start. Tussen beide plaatsen komen twee nieuwe haltes: Enschede De Eschmarke en Glanerbrug. De verbinding met de rest van het oorspronkelijke tracé van Staatslijn D en daarmee de rest van het Nederlandse spoorwegnet is bij de heropening ongedaan gemaakt. De treindienst wordt in eerste instantie uitgevoerd door DB Regionalbahn Westfalen en de Prignitzer Eisenbahngesellschaft. Vanaf december 2011 rijdt DB Regio NRW alle diensten op het traject. De exploitatie van het baanvak Zutphen - Oldenzaal gaat ondertussen in december 2003 over naar Syntus. 

In Zutphen vertrekken de treinen naar Twente en de Achterhoek decennialang van de sporen 1b en 2b. Het NS- en later Syntus-geel heeft inmiddels plaatsgemaakt voor de rood-witte kleurstelling van Syntus en Arriva. Op 15 maart 2014 staat links Syntus-LINT 40 gereed voor vertrek naar Oldenzaal, terwijl rechts Arriva-GTW 254 klaarstaat als stoptrein naar Winterswijk. Syntus LINT 41 passeert op 3 juli 2014 het voormalige stationsgebouw Laren-Almen. Het station verdwijnt in 1938 uit het Spoorboekje, maar is nog altijd een belangrijk punt in de dienstregeling. Elk halfuur (zondags elk uur) kruisen de treinen tussen Zutphen en Lochem elkaar op deze plek. Twee onbekende ICM-treinstellen rijden op 19 juli 2014 onderweg van Utrecht Centraal naar Enschede langs het retentiegebied tussen Hengelo en Enschede. Op 9 maart 2014 is Syntus LINT 39 tussen Almen en Eefde onderweg naar Zutphen.

DIENSTREGELING

Op 23 november 2014 vertrekt DM'90 treinstel 3434 als sprinter naar Zwolle uit Enschede. Op de achtergrond wacht treinstel 3428 op de volgende inzet.Hoewel het grensoverschrijdende traject tussen Glanerbeek en Gronau pas in 1875 in geopend is, rijden vanaf 1871 de eerste internationale treinen over Staatslijn D. Het traject Zutphen - Hengelo maakt dan deel uit van de internationale verbinding Amsterdam - Arnhem - Hengelo - Berlijn. De treinen maken na Hengelo gebruik van de spoorlijn naar Oldenzaal en Bad Bentheim van de AS. Door medegebruik van de verschillende baanvakken, rijdt tussen Enschede en Almelo een groot aantal pendeltreinen. De verbinding via Enschede naar Gronau kent enkele doorgaande treinen, maar is vooral van belang voor het goederenvervoer. De reizigerstreinen van en naar Gronau rijden voornamelijk van en naar Almelo. Daarnaast zijn er tot de Eerste Wereldoorlog ook enkele doorgaande treinen met rijtuigen naar Amsterdam, Den Haag en Zwolle enerzijds en Münster anderzijds. Na de Eerste Wereldoorlog is de treindienst vrijwel geheel hervat.

Wanneer enkele jaren later de SS en HSM fuseren, rijden de internationale treinen naar het noorden van Duitsland vrijwel alleen nog via Deventer. Staatslijn D wordt tussen Zutphen en Hengelo een regionale zijlijn. Een enkele trein rijdt nog van en naar Arnhem. Het traject Hengelo - Enschede kent als begin- en eindpunt van een groot aantal treinen uit het westen van het land wel veel reizigersvervoer. De verbinding tussen Zutphen en Hengelo wordt nog enkele korte periodes in de internationale dienstregeling opgenomen. Zo rijdt in de jaren '20 enige tijd een trein van Vlissingen naar Berlijn via de Staatslijn en rijdt eind jaren '50 enkele jaren een Duits dieseltreinstel tussen Arnhem en Duitsland. Hierna komt alleen nog bij stremmingen internationaal reizigersvervoer over de verbinding.

LINT 27 vertrekt op 12 mei 2012 uit Lochem naar Zutphen. Op de achtergrond is het oorspronkelijke stationsgebouw van de stad te zien. Opvallend is dat, inclusief de gesloten stations Laren-Almen en Markelo, alle stationsgebouwen tussen Zutphen en Hengelo bewaard zijn gebleven.Ondertussen kent de internationale verbinding tussen Enschede en Gronau een sluimerend bestaan. De doorgaande rijtuigen naar Amsterdam en Den Haag keren na de oorlog niet terug en in 1950 verdwijnen ook de laatste pendeltreinen tussen Enschede en Gronau. Een jaar later wordt de reizigersdienst hervat en in 1952 rijden ook weer enkele doorgaande rijtuigen tussen Amsterdam en Münster. In 1968 heft NS de laatste doorgaande trein op. Hierna rijdt de Deutsche Bundesbahn dagelijks nog zo'n vijf reizigerstreinen over het traject. Begin jaren '70 wil de DB het baanvak sluiten. Vanaf 1976 rijdt de vervoerder dan ook alleen nog het wettelijk minimum van één reizigerstrein per richting per dag. Om roestvorming en daarmee detectieproblemen te voorkomen, rijdt NS tweemaal per dag met een leeg treinstel tussen Enschede en Glanerbrug. Het duurt nog tot 1981 tot de reizigersdienst definitief wordt opgeheven.

Op 19 juli 2014 is Plan V treinstel 958 halverwege Hengelo en Enschede onderweg als sprinter van Apeldoorn naar Enschede.Voor de bediening van de stations langs de Staatslijn rijdt lange tijd elk uur een stoptrein tussen Zutphen en Enschede. Na de Tweede Wereldoorlog rijdt deze trein eenmaal per twee uur vanuit Roermond via Nijmegen naar Enschede. Tussen Arnhem en Zutphen rijden de treinen als sneltrein. Halverwege de jaren '50 wijzigt NS de treindienst in een stoptreindienst Apeldoorn - Zutphen - Winterswijk/Enschede. In 1970 knipt NS de treindienst op in twee onafhankelijke stoptreindiensten. Hiermee ontstaat tussen Apeldoorn en Zutphen een halfuursdienst. Verschillende dienstregelingen is de treindienst ingekort tot Zutphen - Enschede.

In 1998 wijzigt de treindienst in Zutphen - Oldenzaal. Vijf jaar later neemt Syntus de exploitatie van het traject over en gaat doordeweeks een halfuursdienst rijden. Ondertussen is het baanvak Enschede - Gronau in november 2001 opnieuw in gebruik genomen. Voor het eerst sinds het bestaan van de verbinding gaat op het traject een zeer frequente treindienst van start. Eenmaal per uur rijdt de DB Regionalbahn Westfalen een stoptrein Enschede - Münster. De Prignitzer Eisenbahngesellschaft rijdt elk uur een stoptrein Enschede - Dortmund. Vanaf december 2011 rijdt DB Regio NRW beide treindiensten.

LINT 22 passeert op 10 juni 2007 onderweg van Oldenzaal naar Zutphen bij Eefde de overgang van enkel- naar dubbelspoor. Twee treinstellen van DB Regionalbahn Westfalen komen op 21 mei 2011 vanuit Münster bosrijk Enschede binnenrijden. Syntus treinstellen 39 en 33 zijn op 11 november 2012 halverwege Eefde en Almen onderweg van Oldenzaal naar Zutphen. Ondanks de elektrificatie in 1951 wordt een belangrijk deel van de treinen tussen Hengelo en Enschede met dieseltractie uitgevoerd. Op 12 november 2011 stopt DM'90 treinstel 3418 als sprinter van Nijverdal naar Enschede bij Enschede Drienerlo.

MATERIEELINZET

In de winter van 2010 wordt een deel van de treindienst tussen Zutphen en Oldenzaal net als in de laatste jaren van NS met DM'90 gereden. Syntus huurt vanwege defect materieel deze periode treinstellen 3443 en 3444. Eerstgenoemd treinstel is op 2 maart 2010 bij Lochem onderweg van Zutphen naar Oldenzaal.Na de Tweede Wereldoorlog wordt de stoomtractie op alle delen van de staatslijn vervangen door moderne diesel- en elektrische tractie. Tussen Zutphen en Enschede nemen de vooroorlogse dieseltreinstellen de treindiensten over. In de doorgaande treindienst tussen Roermond en Enschede rijden voornamelijk DE 5 treinstellen. Wanneer NS de treindienst wijzigt in de stoptreindienst Apeldoorn - Enschede zet de vervoerder Plan X materieel op de Staatslijn in. In 1987 nemen Plan U treinstellen de treindienst over. Eind 2000 introduceert NS het DM'90 in de stoptreindienst tussen Zutphen en Hengelo. Omdat het baanvak Hengelo - Oldenzaal dan nog niet geschikt is voor het nieuwe dieselmaterieel is de treindienst voor enkele maanden opgeknipt en pendelt hier nog een Plan U treinstel.

Op 15 augustus 2015 is DB Talent 643 038 bij Glanerbrug onderweg van Enschede naar Dortmund.In 2003 neemt Syntus de exploitatie van de verbinding Zutphen - Oldenzaal over van NS. De vervoerder gaat met LINT-treinstellen op het traject rijden. De eerste jaren rijdt nog incidenteel DM'90 op dit deel van de staatslijn.

Terwijl na de elektrificatie van het baanvak Amersfoort - Hengelo - Enschede in 1951 de elektrische tractie in Twente wordt geïntroduceerd, wordt de treindienst Enschede - Gronau na de heropening van het baanvak datzelfde jaar met Duits dieselmaterieel uitgevoerd. Enkele doorgaande treinen worden nog tot begin jaren '60 met stoomlocomotieven gereden. Na de reactivering van het baavak rijdt de DB Regionalbahn met treinstellen van het type Talent tussen Enschede en Gronau.