De oude Rotterdamse havensporen

De Rotterdamse haven is van groot belang voor de aanleg van het Nederlandse spoorwegnet en andersom. Via het spoor is een snelle verbinding met het achterland mogelijk. Met de groei van de havenstad komen de havens steeds verder ten westen van de stad te liggen. De speciale havenlijnen groeien met de uitbreiding van de haven mee. Intussen krijgen de havens bij de binnenstad in de loop der jaren andere functies waardoor de bediening via het spoor niet langer nodig is. Hoewel het grootste deel van de ongebruikte lijnen inmiddels is opgeruimd, zijn op diverse plekken in de stad nog spoorse restanten terug te vinden.

Rotterdam RMO

Het gedoofde sein voor het Rotterdamse Marconiplein op 12 juli 2020.Rond de 1900 start de gemeente Rotterdam met de ontwikkeling van een aantal stukgoedhavens langs de Rechter Maasoever (RMO) aan de westzijde van de stad. De HIJSM neemt hiervoor in 1908 vanaf de Oude Lijn halverwege Rotterdam en Schiedam een 4,5 kilometer lange havenspoorlijn in gebruik. Vanwege de grote hoeveelheid extra vervoer is de dubbelsporige brug over de Delfshavense Schie drie jaar later vervangen door een viersporige brug. De havenlijn is na de Tweede Wereldoorlog ten noorden van de Oude Lijn uitgebreid met het emplacement Spaanse Polder. Rotterdam RMO kent uiteindelijk vier emplacementen en een groot aantal haven- en bedrijfsaansluitingen. Na de naoorlogse hoogtijdagen neemt het belang van de havenlijn vanaf de jaren '70/'80 geleidelijk af. Het oostelijke deel het omvangrijke netwerk van 70 kilometer spoor is in de periode 2000-2002 opgebroken. Na het staken van het reguliere goederenvervoer is het resterende deel nog in gebruik voor de aanleg van de metrolijn tussen het Marconiplein en Schiedam Centrum welke in 2002 gereed is. Hierna vindt nog sporadisch goederenvervoer plaats. 

Het complete net van Rotterdam RMO tijdens de hoogtijdagen in de jaren '70.In het najaar van 2008 is de aansluiting op de hoofdlijn definitief verwijderd. De daaropvolgende jaren het laatste deel van de havenlijn opgebroken. De spoordijk tussen de Oude Lijn en het Marconiplein blijft als onverhard wandelpad langs de westzijde van de wijk Spangen in gebruik. Ook de viaducten blijven bewaard en worden van hekken voorzien. Naast een flinke hoeveelheid spoorgrind zijn langs het pad nog verschillende spoorse attributen als seinen en relaiskasten terug te vinden. Op het Marconiplein zelf is de rails van de havenlijn nog enige tijd tussen de tramsporen te vinden. Door de herindeling van het sporenplan op het plein zijn ook deze restanten van de havenlijn inmiddels verwijderd.

Het lange viaduct over de Horvathweg in Rotterdam op 12 juli 2020. Aan beide zijden zijn de nieuwe hekken te zien om wandelaars een veilige oversteek te bieden. Het viaduct over de Bilderdijkstraat. Rotterdam, 12 juli 2020. De voormalige havenlijn als wandelpad. Rotterdam, 12 juli 2020. Twee van de relaiskasten langs het voormalige spoorwegtracé. De meesten zijn ogenschijnlijk door daklozen in gebruik genomen als opslagruimte. Rotterdam, 12 juli 2020.

Het dakpark op het voormalige emplacement Rotterdam RMO. Op de achtergrond de karakteristieke Marconitorens. Rotterdam, 12 juli 2020. Ten zuiden van het Marconiplein ligt sinds 1914 het belangrijkste emplacement van de havenlijn: Rotterdam RMO. Het ruim opgezette emplacement tussen de Hudsonstraat en de Vierhavenstraat is 14 sporen breed en biedt onder andere aansluiting op de vier havens die in diezelfde periode zijn aangelegd: de Koushaven, IJselhaven, Lekhaven en Keilehaven. Het emplacement is in de periode 2008-2010 opgebroken om plaats te maken voor een winkelpromenade met daar bovenop het Dakpark van ruim een kilometer lang. Door de omvangrijke reconstructie van het gebied is het vroegere emplacement alleen nog door de contouren in het stratenplan te herkennen.

De oorspronkelijke havenlijn eindigt ter hoogte van de Parkhaven. Aan de Westzeedijk komt het emplacement RMO-Oost. Hier zijn aansluitingen naar de, in diezelfde periode aangelegde havens Parkhaven, Sint Jobshaven en Schiehaven. Later komen hier de loodsen van Van Gend en Loos bij, waarvandaan tot halverwege de jaren '80 het dagelijkse stukgoedvervoer plaatsvindt. Begin jaren '30 is de lijn ingekort voor de bouw van de Parksluizen en verdwijnen de sporen aan de oostzijde van de Parkhaven. In de loop van de jaren '70 en '80 neemt de activiteit in de oude havens steeds verder af en worden de eerste sporen opgebroken. In de periode 2000-2002 is het emplacement, inclusief de resterende gebouwen en de havensporen ten oosten van Schiemond, zorgvuldig opgeruimd. Het vrijgekomen terrein is opgevuld met een groot parkeerterrein, sportvelden en gras.

Het bewaarde spoor van het voormalige emplacement langs de Schiedamseweg in Rotterdam op 12 juli 2020.In 1930 neemt de gemeente Rotterdam ten westen van de havenlijn de Merwehaven in gebruik genomen. Aan de zuidzijde van het Marconiplein komt vanaf de havenlijn een aftakking naar een nieuw emplacement aan de Schiedamseweg. Vanaf het emplacement komen verschillende aansluitingen naar de havenarmen. Langs de Gustoweg ligt de meest westelijke zijtak. Na de eeuwwisseling wordt het emplacement nog sporadisch gebruikt. Na de sluiting van de havenlijn is het grootste deel van de sporen opgebroken. Op verschillende plekken is de rails echter nog in de bestrating aanwezig en ook het grotendeels braakliggende emplacementsterrein kent nog altijd één spoor.

Na de Tweede Wereldoorlog laat de gemeente Rotterdam aan de Delfhavense Schie een nieuw industrieterrein aanleggen. Voor de bediening van de nieuwe insteekhavens neemt NS in 1959 aan de noordzijde van de Oude Lijn de aansluiting naar het nieuwe emplacement Spaanse Polder in gebruik. Drie jaar later volgt de verbinding tussen het emplacement en Rotterdam RMO aan de havenlijn. De bediening van de Spaanse Polder komt nooit echt van de grond. De geplande aftakkingen naar de nieuwe havens worden niet aangelegd en de aansluiting uit 1959 is in 1976 alweer gesloten. In 1989 wordt het laatste goederenvervoer opgeheven en is het inmiddels ingekorte emplacement nog acht jaar in gebruik bij de SSN. Hierna is de verbinding naar de havenlijn opgebroken om plaats te maken voor de metrolijn naar Schiedam. Ook de restanten van het emplacement zijn hierbij opgeruimd. Door de komst van nieuwe bedrijfsgebouwen is de spoorse geschiedenis van het terrein volledig uitgewist.

Zie voor een impressie van Rotterdam RMO in bedrijf de website Feyenoordsemeesters.nl

Zie voor meer spoorse restanten in de havenstad: Rotterdamse spoorwegmonumenten